12 Ιουν 2017

Ιδού και η «πολιτική του 21ου αιώνα»: η σύγκρουση Σαουδικής Αραβίας – Κατάρ, η περιφερειακή πολιτική ηγεμονίας στην Μέση Ανατολή, και η αναζήτηση αμερικανικού ρόλου στην μετα-ηγεμονική εποχή




Η απόφαση της Σαουδικής Αραβίας μέχρι με 3 άλλους συμμάχους [Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Αίγυπτο, Μπαχρέιν, και Υεμένη] να αποκλείσουν γεωγραφικά και οικονομικά το Κατάρ προκάλεσε αίσθηση – αν και δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Είναι όμως ενδεικτικό δυο δυναμικών – της έντονης πια αντιπαράθεσης για ηγεμονία στον σουννιτικό μουσουλμανικό κόσμο, και των προσπαθειών της νέας αμερικάνικης κυβέρνησης να παρέμβει σε ένα χώρο, όπου παραδοσιακή αμερικανική ηγεμονία δεν υπαρχει πια.

Η Σαουδική Αραβία εξαγοράζει αμερικανική επιρροή με την επίσκεψη Τραμπ
Η αντιπαράθεση, όχι τυχαία, ξέσπασε λίγο μετα την επίσκεψη του Τραμπ στη Σαουδική Αραβία – και τις μαζικές αγορές αμερικανικού στρατιωτικού εξοπλισμού από τους Σαουδάραβες. Η αγορά ήταν και εξαγορά πολιτικής επιρροής – αυτό. Άλλωστε είναι και η βασική θέση του Τραμπ. Η εποχή της αμερικάνικης ηγεμονίας, όπου μερικοί σταθεροί σύμμαχοι μπορούσαν να είναι βέβαια για την αμερικανική στάση έχει παρέλθει. Και παρά το ότι ο Τραμπ το λέει ξεκάθαρα, αυτή η θέση δεν είναι μόνο δική του. Είναι μια ευρύτερη θέση και των συντηρητικών, αλλά και άλλων που θεωρούν ότι σε ένα κόσμο πολύ-πολικό οι ΗΠΑ δεν μπορούν να συμπεριφέρονται, όπως παλιά. Δεν είναι ηγεμόνας και δεν μπορούν να καμώνονται τον παγκόσμιο χωροφύλακα. Και η ακριβής διατύπωση του Τραμπ είναι σαφής – πληρώστε για να έχετε στήριξη. Και αυτό έκαναν οι Σαουδάραβες – πλήρωσαν και απαίτησαν.

Το πρώτο σύμπτωμα της σαουδαραβικής αμοιβής για την αγορά των όπλων σε ύψος εκατοντάδων δις. ήταν η αποφυγή εφαρμογής της υπόσχεσης του Τραμπ για μεταφορά της αμερικάνικης πρεσβείας από το Τελ Αβίβ στην Ιερουσαλήμ. Όπως θα δούμε παρακάτω, η Σαουδική Αραβία έχει υπόγειες σχέσεις με το Ισραήλ, αλλά αυτό που δεν θέλει να φαίνεται είναι ότι ουσιαστικά στηρίζει εν μέρει την ηγεμονία της σε αυτήν την υπόγεια αμοιβαία συγκατάβαση. Έτσι, αν ο Τραμπ έκανε αμέσως μετά την επίσκεψη μια σαφή φιλο-ισραηλιτικη κίνηση, θα εμφάνιζε αρνητικά την Σαουδική Αραβία στα μάτια των «πιστών» σουνιτών που εξακολουθούν να βλέπουν το βασίλειο των Σαούντ ως θεματοφύλακα των ιερών τόπων του Προφήτη.

Όμως από ότι φαίνεται, η υπόγεια συμφωνία ήταν ευρύτερη – και αφορούσε την στήριξη της Σαουδικής Αραβίας σαν εν περιφερειακής ηγεμονικής δύναμης. Και εδώ αρχίζει η σημασία της εστίαση στο Κατάρ – και ως είδος αντίπαλου, αλλά και ως Μετατόπισης.

Τα προβλήματα της ηγεσίας της Σαουδικής Αραβίας και η ανάγκη μετατόπισης της εστίασης
Η Σαουδική Αραβία και η νέα ηγεσία της υπό τον Σαλμάν έχει προβλήματα: το συντηρητικό βασίλειο γίνεται αυξανόμενα στόχος στο εξωτερικό, ιδιαιτέρα στη Δύση για την στήριξη του σε μια απηρχαιωμένη εκδοχή του Ισλάμ [τον Γουαχαμπισμό – ο οποίος όμως είναι απλώς μια πρόσφατη ιδεολογική εκδοχή «καθαρότητας» όπως ήταν ο δυτικός πουριτανισμός] ο οποίος είναι πίσω από τις περισσότερες τρομοκρατικές επιθέσεις που απασχολούν τη Δύση, όπως εκείνες του Ισλαμικού κράτους. Και η υποψία ότι οι μυστικές υπηρεσίες των Σαουδαράβων έχουν κυκλώματα διαπλοκής με τον Ισλαμικό κράτος είναι διάχυτες. άρα εδώ υπαρχει μια ανάγκη μετατόπισης εστίασης. Ταυτόχρονα η νέα ηγεσία της Σαουδικής Αραβίας εμπλάκηκε σε μια σειρά επεμβάσεων που εμφανώς φαίνονται αποτυχημένες – ιδιαίτερα στη Συρία και στην Υεμένη, στην Συρία η προσπάθεια των Σαουδαράβων να κατασκευάσουν μέχρι και το 2015 ένα είδος επιλεγμένου στρατού ισλαμιστών [του στρατού της κατάκτησης] απέτυχε και πάλι, ενώ στη Υεμένη η στρατιωτική επέμβαση οδηγείται σε αδιέξοδο με διεθνείς πιέσεις, αφού προκαλεί κινδύνους για μαζικό λιμό. Άρα η μοναρχία χρειάζεται και μια μετατόπιση από τα αποτυχημένα της στρατιωτικά εγχειρήματα.

Ο μεγάλος αντίπαλος φαινομενικά είναι το Ιράν. Το οποίο είναι σαφώς ενισχυμένο με τις εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών. Κατ’ αρχήν, χάρις στην ανοησία της αμερικανικής εισβολής στο Ιράκ [με σαουδαραβική ενθάρρυνση] το Ιράν κατάφερε αυτό που δεν είχε πετύχει με τον πόλεμο της δεκαετίας του 1980 – να έχει άμεση επιρροή στην κυβέρνηση της Βαγδάτης. Ακολούθως ο μεγάλος περιφερειακός πόλεμος στη Συρία, κερδήθηκε από τους κοσμικούς που είχαν ως συμμάχους το σιητικό μπλοκ [Ιράν, Ιράκ, Χιζμπολλάχ] και εξωτερικά τη Ρωσία. Η απειλή για τη Σαουδική Αραβία άρχισε να γίνεται σαφής –και αυξήθηκε με την μείωση των εισοδημάτων λόγω της πτώσης της τιμής του πετρελαίου. Η απειλή που απηύθυνε προς την Ρωσία την περίοδο της αύξησης της έντασης στην Συρία ότι θα είχε επιπτώσεις αν δεν συνηγορούσε στην ανατροπή του Άσσαντ φαίνεται να έχει γίνει μπούμερανγκ.

Το πρόβλημα με το Κατάρ: μια μεταμοντέρνα Βενετία που αμφισβητεί την σαουδαραβική ηγεμονία μέχρι και στα εμιράτα του κόλπου, αλλά και στον ευρύτερο σουννιτικό κόσμο
Σε αυτό το πλαίσιο, η Σαουδική Αραβία προσπαθεί εναγωνίως να στηρίξει τη θέση της – και αφού δεν τα καταφέρνει ευρύτερα στην περιοχή, προσπαθεί να αναδείξει τη θέση της στο σουννιτικό κόσμο. Και σε αυτό το πλαίσιο, το Κατάρ αν και μικροσκοπικό, έχει αρκετά χρήματα [όπως σχεδόν η Βενετία στην αρχή της νεωτερικότητας] για να ακολουθεί μια ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική. Και εδώ οι διαφωνίες με την Σαουδική Αραβία είναι δυο:

1.    Από την μια, το Κατάρ στηρίζει τη Μουσουλμανική Αδελφότητα – μια πιο εκμοντερνιστική εκδοχή του Ισλάμ από τον Γουαχαμπισμό, και η οποία δεν στηρίζει τα μοναρχικά καθεστώτα. Το μακρύ χέρι της επιρροής του Κατάρ ήταν εμφανές με τον Αλ Τζαζίρα [η Σαουδική Αραβία έχει αποκτήσει τώρα πια και αυτή τα τηλεοπτικά της κανάλια και ο Αλ Τζαζίρα έχει σαφώς χάσει από την επιρροή του με την μεροληπτική του στάση μετα το 2011. Έγινε εμφανές ότι είναι όργανο της ηγεσίας του Κατάρ. Όμως, η Μουσουλμανική Αδελφότητα ως η μορφή επιρροής του Κατάρ έχει προσβάσεις σε διάφορες κοινωνίες – και έχει και μια ιστορικότητα δεκαετιών ανεξάρτητη από το Κατάρ. Στην Αίγυπτος είχε κερδίσει τις εκλογές και ανατράπηκε από τον Σίσι με στην στήριξη [πολιτική και οικονομική της Σαουδικής Αραβίας] ενώ μια τουρκική εκδοχή της Αδελφότητας είναι και το τουρκικό κυβερνών κόμμα. Σε αυτό το πλαίσιο, το Κατάρ εκπροσωπεί μια εναλλακτική προοπτική στον σουννιτικό κόσμο. Και αν το Κατάρ είναι μικρό, η Τουρκία έχει το μέγεθος για να στηρίξει τον άλλο σουννιτικό πόλο – τον ας πούμε πιο εκμοντερνιστικη σε σχέση με τις μοναρχίες και τα εμιράτα. Ακόμα πιο ενοχλητικό για την Σαουδική Αραβία είναι ότι αυτός ο άλλος σουννιτικό πόλος [Τουρκία, Κατάρ] δεν διέκοψαν τις σχέσεις τους με το Ιράν [ακόμα και όταν στήριζαν αντίπαλες πλευρές στον συριακό πόλεμο]. Με αυτήν την έννοια, το Κατάρ και η Τουρκία εκπροσωπούν δυναμικές που διασπούν τον σουννιτικό μουσουλμανικό πόλο και ανοίγουν επικίνδυνες προοπτικές και για την αντίληψη της διακυβέρνησης σε ένα ισλαμικό καθεστώς [η Μουσουλμανική Αδελφότητα δεν είναι ενάντια στις εκλογές και θέλει γενικά ένα είδος ισλαμικού εκμοντερνισμού] ενώ ταυτόχρονα ανοίγουν τις πύλες για υπονόμευση του διαχωρισμού που προωθεί η Ριάντ απέναντι στην Τεχεράνη.

2.    Από την άλλη, η Σαουδική Αραβία είναι ενοχλημένη και από την στήριξη του Κατάρ σε κινήματα, όπως η Χαμάς [μια ακόμα εκδοχή της Μουσουλμανικής Αδελφότητας] ή και την Χιζμπολλάχ [πιο έμμεσα – τουλάχιστον σε επίπεδο παρουσίασης μέσω των ΜΜΕ του Κατάρ. Αυτή η διάσταση αγγίζει ένα βαθύτερο πρόβλημα, που ήταν τελικά και η αφορμή της ρήξης. Η Σαουδική Αραβία ήταν από τον καιρό του Νάσερ και των άλλων αντιιμπεριαλιστών Αράβων ηγετών, ο άλλος πόλος στον αραβικό κόσμο που ήταν συγκαλυμμένα φιλοδυτικός και είχε ένα είδος κατανόησης για το Ισραήλ. Σε αυτό το πλαίσιο, οι κατηγορίες ότι το Κατάρ στηρίζει την τρομοκρατία δεν είναι λάθος, αν αναφέρονται λ.χ. στους ισλαμιστές της Συρίας η της Λιβύης. Αλλα σαφώς ο βασικός ιδεολογικός πόλος του ακραίου ισλαμισμού είναι η Σαουδική Αραβία ως ιδεολογία αλλά και ως δίκτυα στήριξης. Η προσπάθεια κωδικοποίησης του Κατάρ ως του βασικού υποστηρικτή της τρομοκρατίας, μετατοπίζει την έμφαση από την Σαουδική Αραβία, αλλά και βολεύει και τον Τραμπ [που θέλει για εσωτερικούς λόγους, αλλά και λόγω του ισραηλιτικού λόμπι να οικοδομήσει την εικόνα του Ιράν ως κίνδυνος] αλλά και το Ισραήλ που μπορεί μέσα από την κωδικοποίηση του Κατάρ ως υποστηρικτή της τρομοκρατίας να διεκδικήσει περισσότερη ανοχή για τις επιθέσεις του στην Γάζα. Η πρόφαση για την επικοινωνιακή επίθεση εναντίον του Κατάρ εμφανίστηκε μετά την επίσκεψη Τραμπ, όταν στα επικοινωνιακά δίκτυα του εμιράτου εμφανίστηκαν κριτικές για την Σαουδική Αραβία και την σχέση της με τις ΗΠΑ. Η ηγεσία του Κατάρ διεκδίκησε ότι είχε γίνει hacking από Ιρανούς και ότι εκείνες οι επιθέσεις δεν εξέφραζαν την επίσημη πολιτική του. Μετά όμως από μια περίοδο αψιμαχιών για μερικές μέρες, δημοσιοποιήθηκαν στοιχεία στα ΜΜΕ του Κατάρ ότι τα Ενωμένα Αραβικά Εμιράτα είχαν επαφή με think tanks, τα οποία χρηματοδοτούσε το Ισραήλ. Αυτό ήταν το τελικό έναυσμα για την απόπειρα αποκλεισμού.

Μια μικρή συμμαχία αναγκαιότητας
Η συμμαχία που έφτιαξε η Σαουδική Αραβία είναι όπως και να το κανει κανείς φτωχή και μικρή. Όταν είχε επισκεφθεί ο Τραμπ είχε προωθήσει την ιδέα δαιμονοποίησης του Ιράν για την τρομοκρατία – και προώθησε την ιδέα ενός μουσουλμανικού ΝΑΤΟ. Ιδέα που αποδείχτηκε εκτός πραγματικότητας σχεδόν αμέσως, Μετά τη διαμάχη του Κατάρ με τα Εμιράτα για τις σχέσεις των τελευταίων με το Ισραήλ, η Σαουδική Αραβία έκανε την δεύτερη απόπειρα – αλλά και πάλι η στήριξη ήταν σχεδόν μηδαμινή πλην των εμπλεκομένων. ΤΟ Μπαχρέιν είναι ένα μοναρχικό καθεστώς σουνιτών ενάντια στην σιητική πλειοψηφία της χώρας – και στηρίζεται με επέμβαση της Σαουδική Αραβίας από το 2011, άρα η ηγεσία του έχει κάθε λόγο να ενταχθεί σε οτιδήποτε κατηγορεί το Ιράν. Ανάλογα και ο υποτιθέμενος πρόεδρος της Υεμένης τον οποίο στηρίζει η σαουδαραβική επέμβαση [στην επέμβαση συμμετείχε και το Κατάρ το οποίο αποχώρησε μετά τον αποκλεισμό]. Η Αίγυπτος έχει διπλό λόγο για αντιπαράθεση με το Κατάρ: το Κατάρ στηρίζει τον βασικό αντίπαλο της νυν κοσμικής κυβέρνησης του Σισι, ενώ δίπλα στην Λιβύη το Κατάρ στηρίζει τους ισλαμιστές της Μισράτα [αυτούς που δολοφονήσαν τον Καντάφι] και οι οποίοι βρίσκονται σε μόνιμο πόλεμο με τις άλλες πτέρυγες της λιβυκής κοινωνίας. Η Αίγυπτος, όμως, του κατηγορεί [και έμμεσα το Κατάρ] ότι βρίσκονται και πίσω από τις ισλαμικές επιθέσεις στο έδαφος της όπως την πρόσφατη επίθεση σε κόπτες χριστιανούς.

Η ανάδυση του τουρκικού μουσουλμανικού πόλου σαν ενδιάμεσου του Ιράν και της Σαουδικής Αραβίας…
Η αντιπαράθεση εκτός απροόπτου δεν πρόκειται να ξεφύγει από τα πλαίσια των πιέσεων σε άμεση σύρραξη – είναι όμως ενδεικτικό ότι στην περιοχή, και στον 21ο αιώνα της μη ηγεμονικής παρουσίας, οι ΄πιέσεις και οι συμβολικές η πρακτικές κινήσεις περικύκλωσης είναι στην ημερήσια διάταξη. Και αν το Κατάρ δεν κινδυνεύει από εισβολή, είναι μάλλον γιατί έχει και τουρκική στήριξη και ιρανική [το Ιράν είναι η μονή θαλάσσια διέξοδος του Κατάρ]… Και αυτό είναι σημαντική διάσταση στις πολιτικές κινήσεις στην περιοχή- η κυριαρχία είναι ακόμα σεβαστή [και για αυτό τρέχουν διάφοροι να αποφύγουν θερμότερο επεισόδιο] αλλά η πρακτική της γεωγραφικής περικύκλωσης άρχισε να εφαρμόζεται ντε φάκτο.


Από την άλλη, το όλο σκηνικό αντικατοπτρίζει την κρίση του σαουδαραβικού πόλου, αλλά και την διάχυση του ρόλου του τουρκικού πόλου στο σουννιτικό ισλάμ.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου