1 Μαΐ 2017

Οι εκλογές στην Τουρκία: όταν μια κοινωνία ψηφίζει, έστω και οριακά, ενάντια στην υστερία των ελεγχόμενων ΜΜΕ, και σε ένα αυταρχικο περιβαλλον «εκτακτης αναγκης» τότε δεν είναι στα πρόθυμα σουλτανάτου, αλλά τεκμήριο για τη μελλοντική δημοκρατική Ανατολική Μεσόγειο


Ο Ερντογάν φαινόταν εμφανώς μακκωμενος στις δηλώσεις του στους δημοσιογράφους μετά το δημοψήφισμα για το προεδρικό σύστημα. Σύμφωνα με τα επίσημα αποτελέσματα είχε κερδίσει. Αλλά ήταν μια θλιβερή νίκη – αν ήταν νίκη. Μόλις πριν λίγους μήνες, η στήριξη προς τον Ερντογάν ως σύμβολο της αντίστασης στο πραξικόπημα του Ιούλη του 2016, έφτανε μέχρι 70-80% - και τώρα με την στήριξη του κόμματός του και του κόμματος εθνικιστικής δράσης [που είχαν πάρει μαζί 64-65%] μόλις και κατάφερε να πάρει [σύμφωνα με τα επίσημα αποτελέσματα] μόλις πάνω από 51%. Και ας πουλούσε και ο ίδιος βαρύγδουπες δηλώσεις για ποσοστά 55-60%. Sobering night για τον Ερντογάν που κάποτε έπαιρνε 52%.

Οι οπαδοί του πανηγύρισαν, αλλά ήταν και αυτοί μουδιασμένοι – αντίθετα, οι αντίπαλοι του θύμιζαν τις μέρες των δυναμικών κινητοποιήσεων του Γκεζί το 2013 και την πρώτη εκλογική ήττα, ουσιαστικά, του κόμματος του Ερντογάν – το 2015, όταν δεν κατάφερε να πάρει πλειοψηφία. Τα έκτακτα περιστατικά που επιστρατευτήκαν [όπως η αποδοχή, ξαφνικά, ψηφοδελτίων χωρίς σφράγισμα] ήταν ενδεικτικά ενός εσωτερικού πανικού στο επιτελείο Ερντογάν. Η αύρα του ανίκητου είχε σπάσει – και αυτήν τη φορά έσπασε στο πρόσωπο του ιδίου του Ερντογάν, όχι απλώς στο κόμμα του. Ο ίδιος είχε μετατρέψει το δημοψήφισμα σε «προσωπική υπόθεση», ο ίδιος ήταν που προώθησε το ίδιο το προεδρικό σύστημα ως «προσωπικό όραμα» και συνεπώς «προσωπική» είναι και η αμφισβήτηση της μυθολογίας του ανίκητου.

Το αποτελεσμα: η μειωση της απδοχης και συσπειρωσης του κυβερνητικου μπλοκ και το..κουρδικο
Υπήρχαν δυο χαρακτηριστικά στοιχεία στην ομιλία, αλλά και στο ευρύτερο τόνο του Ερντογάν μετά το δημοψήφισμα: το ένα ήταν η επίκληση στο «λαό του». Ήταν μια αμήχανη επίκληση – υπάρχει φυσικά ένας «λαός» του Ερντογάν – αλλά αυτός ο λαός δεν είναι ο τουρκικός λαός, είναι οι οπαδοί του. Το σχόλιο ενός αξιωματούχου του κυβερνώντος κόμματος, ΑΚΡ, «μπορεί να παίρνουμε στήριξη από την μισή κοινωνία, αλλά η άλλη μισή μας βλέπει με βαθύ μίσος» φαίνεται να επιστρέφει μετά τη σύντομη περίοδο της «αγάπης» της τουρκικής κοινωνίας για τον Ερντογάν μετά το πραξικόπημα. Και το πρόβλημα είναι βαθύτερο αυτή τη φορά, επειδή είναι εμφανές ότι οι διαρροές δεν προήλθαν μόνο από το κόμμα εθνικιστικής δράσης [το συνδυασμένο ποσοστό των 2 κομμάτων ήταν 64+% και υπήρχαν και άλλες ομάδες που στήριξαν την υποψηφιότητα]. Ναι μεν το εθνικιστικό κόμμα διασπάστηκε και εμφανώς η πλειοψηφία δεν ακολούθησε την ηγεσία [δείχνοντας μια ενδιαφέρουσα δημοκρατική ευαισθησία για ψηφοφόρους του εθνικιστικού κόμματος – ίσως και καταγράφοντας μια ανάδυση των κεμαλικων ρίζων αυτών των στρωμάτων], αλλά εμφανώς ούτε το ιστορικό ποσοστό του ΑΚΡ στήριξε αυτήν τη σαφώς προσωπική επιθυμία του Ερντογάν. Είναι πιο πιθανό ότι το ποσοστό του κόμματος που τον στήριξε κυμάνθηκε στο 40-43%.
Η δεύτερη σημαντική διάσταση των αναφορών του Ερντογάν αφορούσε ένα είδος ευχαριστιών προς του κούρδους – αφού εκεί το ποσοστό που το στήριξε, αν και συνολικά μειοψηφικά στην νοτιοανατολική Τουρκία, φάνηκε ωστόσο να ανεβαίνει [σε ποσοστά 10%] σε σχέση με το ποσοστό του κυβερνώντος κόμματος στην περιοχή. Προφανώς, επιβεβαιώθηκε η παραδοσιακή κουρδική ισλαμική τάση που στηρίζει κόμματα τύπου του ΑΚΡ, επιβεβαιώθηκε επίσης και μια ευρύτερη τάση δυσφορίας για τον πόλεμο στην περιοχή – η οποία ψήφισε υπέρ του προεδρικού συστήματος και ελπίζοντας, κυνικά, αλλά ρεαλιστικά, ότι αν πάρει επιτέλους την προεδρία που θέλει ο Ερντογαν θα επιστρέψει στην προηγούμενη πιο διαλλακτική του στάση. Ίσως και σαν έκφραση δυσφορίας μεσαίων στρωμάτων για την πολεμική επιλογή του ΠΚΚ. Όμως, στα πιο πάνω θα πρέπει να προστεθούν ακόμα δύο σημαντικοί παράγοντες της μερικής αλλαγής στα αποτελέσματα της κάλπης: ο πρώτος παράγοντας είναι η αποκάλυψη ότι τα περισσότερα ασφράγιστα ψηφοδέλτια που καταμετρήθηκαν προέρχονταν από κάλπες των νοτιοανατολικών-κουρδικών περιοχών. Ο δεύτερος παράγοντας είναι η σχετική άνοδος της δραστηριότητας κουρδικών κύκλων εξουσίας που σχετίζονται με τον Μπαρζανί. Το συγκεκριμένο ιδεολογικό ρεύμα, σαφέστατα πιο συντηρητικό από τις παραδόσεις του ΡΚΚ, επιδιώκει μια πιο άμεση συνεννόηση με τον Ερντογαν και το ΑΚΡ.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Ερντογάν έχει και πάλι στα χέρια του ζεστά κάρβουνα, όπως με το συριακό. Η στροφή προς τον πόλεμο με τους κούρδους ήταν μάλλον εμφανώς προϊόν μιας επίσης κυνικής στρατηγικής να οδηγήσει την χώρα σε μια πολεμική πόλωση, να κερδίσει και πάλι πλειοψηφία, και μετά να προχωρήσει με τους εθνικιστές στην αλλαγή του προεδρικού συστήματος. Όπως δεν του βγήκε η επέμβαση στη Συρία [που δεν ήταν η πρώτη του επιλογή] εμφανώς δεν του βγήκε η ταύτιση με το εθνικιστικό κόμμα. Η πιθανότητα να κάμει μια επαναστροφή, όπως έκανε και στη Συρία με την ανάπτυξη σχέσεων με τη Ρωσία, είναι μια ρεαλιστική πιθανότητα. Και γιατί δεν μπορεί να κερδίσει τον πόλεμο με τους κούρδους που απλώς, αν συνεχίσει, θα οδηγεί σε μια σταθερή αιμορραγία [και θυμάτων, αλλά και στήριξης καθώς η κυνική αποδοχή μπορεί να γίνει εξίσου πιθανόν κυνικό μίσος], αλλά και γιατί ο πόλεμος του στοίχισε μια σαφή διαρροή πια. Η ανοχή από κοσμικά φιλελεύθερα ή ακόμα και αριστερίζοντα στρώματα, με αφορμή τη «δημοκρατική» εικόνα του Ερντογάν απέναντι στους στρατιωτικούς, έχει διαβρωθεί από τον αυταρχισμό των μέτρων έκτακτης ανάγκης μετά το πραξικόπημα, αλλά και στη φαινομενική του αδιαλλαξία με τους κούρδους.

Η πολιτική οικονομία της συγκρότησης ενός [ετερόκλητου ακόμα] μπλοκ αντίστασης και αμφισβήτησης
Και αυτή η απώλεια ήταν εμφανής εκλογικά στη γεωγραφική κατανομή του ψήφου. Έχασε στις 3 μεγάλες πόλεις, έχασε ολόκληρα τα παράλια και η αντι-Ερτογάν τάση φαίνεται να διεισδύει και στο συμπαγές μπλοκ των εσωτερικών συντηρητικών περιοχών. Το ισλαμικό κίνημα είναι σε άμυνα. Και η αιχμή του δόρατος του, ο Ερντογάν είναι μέρος του προβλήματος. Η σημαντικότητα της γεωγραφικής διάστασης της ψήφου στο δημοψήφισμα εδράζεται μεταξύ άλλων και στο ότι αντικατοπτρίζει σχεδόν ολοκληρωτικά την πορεία εκμοντερνισμού της περιοχής από τα τέλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέχρι και σήμερα. Οι ανεπτυγμένες (δυτικές) περιοχές της χώρας ήταν οι πρώτες υποδοχές του κατακερματισμένου τρόπου εισδοχής του καπιταλισμού στα εδάφη της Ανατολίας. Οι αναπτυσσόμενες περιοχές (Κεντρική Ανατολία, Μαύρη Θάλασσα) είναι αυτές που διεκδίκησαν ιστορικά μεγαλύτερο μερίδιο από την καπιταλιστική ανάπτυξη και που κατάφεραν να αναδείξουν το ισλαμικό κίνημα σε δύναμη εξουσίας. Οι φτωχότερες (νοτιοανατολικές) περιοχές συνεχίζουν την μακρόχρονη τους στήριξη προς το κουρδικό κίνημα, συμβάλλοντας μάλιστα στη δημιουργία ενός νέου κουρδικού στρατηγικού βάθους, εάν ληφθεί υπόψη η γεωγραφική και πολιτική σχέση αυτών των περιοχών με τα βόρεια της Συρίας.

Φάνηκε γερασμένος ο Ερντογάν. Αν μπορεί να κανει μια επαναστροφή και στο κουρδικό θα φανεί. Το μεγάλο του πλεονέκτημα ακόμα είναι απλώς η διαίρεση των αντιπάλων του – μια συμμαχία κεμαλικών, κούρδων/αριστερών, και μερίδας εθνικιστών φαίνεται ακόμα δύσκολη. Αλλά σε αυτό το δημοψήφισμα ψήφισαν μαζί… Και φαίνεται [παρα τις σχεδόν, πια, υστερικές πια επιθέσεις του Ερντογάν και του κυβερνώντος κόμματος στους γκιουλενιτστές] ότι μια μερίδα ισλαμιστών αποστασιοποιείται και κινείται προς ένα μελλοντικό συνασπισμό της αντιπολίτευσης. Πότε θα εμφανιστεί αυτός ο συνασπισμός και με ποιό πρόσωπο και ηγέτη μένει να φανεί. Κεντρικό ρόλο αναπόφευκτα θα έχει η αποδοχή του κουρδικού κόμματος το οποίο θα μετεξελιχθεί σε τουρκικό αριστερό κόμμα, όπως το ιρλανδικός Σιν Φέιν, ενώ η ιδεολογία που απλώνεται φαίνεται να είναι ένα είδος κεφαλικού κοσμικού δημοκρατικού πνεύματος…

Ο Ερντογαν στο συγκριτικό ιστορικό πλαίσιο «χαρισματικών ηγετών» της γεωπολιτικής περιοχής
Υπάρχουν δυο στοιχεία τα οποία, ωστόσο, δεν πρέπει να υποτιμά κανείς. Ο Ερντογάν δεν είναι «Μακάριος» [των ποσοστών 66-90%] αλλά είναι «Ανδρέας Παπανδρέου» – και ήταν κωμικό την νύχτα των εκλογών να ακούς Έλληνες αναλυτές να μιλούν για τη στήριξη του Ερντογάν, λες και είναι πρωτοφανής.. Ακόμα και από το νοσοκομείο, ο Παπανδρέου έδινε στο ΠΑΣΟΚ 46-48%. Αλλά 10-15 χρόνια το όλο σχήμα έκανε implode. Και ήδη οι διαρροές φαίνονται. Τί εκφράζει, πια, ο Ερντογάν κατ’ αντιστοιχία με τον Παπανδρέου που έφερε στην «εξουσία» [στο εσωτερικό του πολιτικού υποσυστήματος τους αποκλεισμένους του εμφυλίου και τη ρητορική τους; Ο Ερντογάν έφερε στην «εξουσία» την συντηρητική παράδοση του τουρκικού Ισλάμ [όχι του συνολικού – όπως του σαουδαραβικού – ή του κοσμοπολίτικου/φιλοδυτικού, όπως του γκιουλενισμού]. Με αυτήν έννοια είναι ένα παιδί του κεμαλισμού – έφτιαξε ένα τουρκικό Ισλάμ, ή έδωσε φωνή σε αυτήν τη μερίδα της κοινωνίας, η οποία δεν είναι απλώς πολιτισμική, αλλά όπως τεκμηρίωσε ο Ν. Μούδουρος εκφράζει και οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα. Με αυτήν την έννοια, ο Ερντογάν έχει πια ολοκληρώσει ένα έργο. Ακόμα και όταν φύγει, ακόμα και όταν χάσει απέναντι σε ένα ανάλογα «χαρισματικό» αντίπαλο, δεν θα αλλάξει η εικόνα που έχει φτιάξει, όπως άλλωστε και η εικόνα του Ατατούρκ διαμόρφωσε και τους αντίπαλους του. Η Τουρκία θα αναγνωρίζει, πια, την ανατολική της παράδοση μαζί με την κεφαλική εκμοντερνιστική- κοσμική.

Η άλλη διάσταση την οποία προσπαθεί έστω και αντιφατικά να προωθήσει ο Ερντογάν είναι την αυτονόμηση της Τουρκίας από τη Δύση και την αναγνώριση της ως σημαντική περιφερειακή δύναμη και ενεργειακός κόμβος. Οι κινήσεις του σε αυτό το πλαίσιο, είναι όντως ανάλογες με τον Μακάριο και τον Νάσερ για να έχουμε μια εικόνα της ιστορικής περιφερειακής γενεαλογίας. Και όποιος και αν αναδυθεί μετα από αυτον, το πιο πιθανο είναι ότι δεν θα αλλάξει κάτι δραματικό – η Τουρκία που διεκδικει ρόλο και φωνή στην περιοχή και δεν δέχεται, πια, να τη δασκαλεύει η Δύση, δεν είναι έργο του Ερντογάν. – απλώς αυτός ως ανατολίτης πολιτισμικά το ένοιωσε πιο έντονα. Η Τουρκία αναδύεται σε ένα πλαίσιο κρίσης ηγεμονίας των εξωτερικων δυναμεων [ιδιαιτερα της Δυσης] στην περιοχή και εκφράζει την ωρίμανση της ίδιας της τουρκικής κοινωνίας.
Ο αέρας της αντιπολίτευσης στους δρόμους
Το πιο εντυπωσιακό αποτέλεσμα των εκλογών ήταν ουσιαστικά το ποσοστό αυτών που αρνήθηκαν να παρασυρθούν από τα ΜΜΕ και την κρατική καταστολή. Καθώς η ΕΡΤ προγραμμάτισε ένα είδος μετεκλογικής συζήτησης, προέκυψε το εξής οξύμωρο. Ενώ όλοι περίμεναν ότι οι αντίπαλοι του Ερντογάν θα ήταν επιφυλακτικοί να εμφανιστούν  [λόγω καταστολής κοκ] συνέβαινε ακριβώς το αντίθετο. Οι της αντιπολίτευσης ήταν πολύ περισσότερο πρόθυμοι να βγουν και να μιλήσουν στα ΜΜΕ… Όταν μια κοινωνία περνά ένα είδος θεαματικής ή άλλης καταστολής και βγάζει αυτού του είδους την «μαγκιά» η αντιπολίτευση, τότε αυτό που κυοφορείται δεν είναι σουλτανάτο, αλλά μια αυθεντική Δημόσια Σφαίρα, η οποία έστω και ελεγχόμενη, έχει όλο το τουπέ να κατεβαίνει στους δρόμους. Η τουρκική αντιπολίτευση κέρδισε το ιστορικό στοίχημα. Θυμίζει τώρα, πια, της διαδηλώσεις στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1960 μετά το βασιλικό πραξικόπημα της αποστασίας. Εκεί κέρδισαν την μάχη των δρόμων η αριστερά και το κέντρο. Και η τουρκική αντιπολίτευση κερδίζει, πια, τους δρόμους των πόλεων. Και όσο για την κριτική από τους δυτικούς κοκ, είναι σχεδόν κωμικό – θα μπορούσαν οι δυτικές κοινωνίες να αντισταθούν στα ΜΜΕ, όπως αντιστάθηκε η τουρκική κοινωνία; Όταν ελέγχεται το 90% του τηλεοπτικού χρόνου από μια άποψη, τί αποτελέσματα θα βγάλουν οι κάλπες; Στην Κύπρο, έτσι και αλλιώς η Δεξιά και το Κέντρο ελέγχουν το 100% του τηλεοπτικού χρόνου και η Αριστερά 0% του αντίστοιχου χρόνου. Ανάλογα μια με τις εφημερίδες στην Ουγγαρία κοκ.
Το γεωπολιτικό σκηνικό με τις κουρδικές εστίες/πόλους και οι δυναμικές τους
Αν πρόκειται να δει κανείς το γεωπολιτικά σκηνικό, θα πρέπει να βέβαια να δει το θέμα των κούρδων. Όμως, το θέμα είναι μάλλον πια σαφές. Στο ιρακινό Κουρδιστάν κυοφορείται μεν μια φαντασίωσή κράτους, αλλά μια φαντασίωση που θα βρει απέναντι στης τόσο την Τουρκία [που συνδράμει τους ιρακινούς στο Κιρκούκ με δικαιολογία του τουρκόφωνους] και το Ιράκ [σιήτες και σουννίτες. Και αυτό το «Κουρδιστάν» δεν έχει καμία σχέση με το κουρδικό κίνημα που κυριαρχεί στην Τουρκία και τη βορειά Συρία, τη Ροζιάβα. Εκεί είναι αριστερό από μαοϊκές ρίζες. Ήδη όμως και η εκεί η Τουρκία [με την μεταστροφή της] έχει κατασκευάσει μια κατάσταση, οπού οι κούρδοι της Συρίας, αναπόφευκτα, θα ζητήσουν συριακή ομοσπονδία για να αποφύγουν της τουρκικές πιέσεις. Τελικά, η Άγκυρα δεν μπορεί να αποφύγει την ιστορία για την οικοδόμηση της οποίας είχε και η ίδια ρόλο: ο χαρακτήρας της Ροζιάβα και η αντίσταση του κουρδικού κινήματος ενάντια στο Ισλαμικό Κράτος έφτιαξαν μια δεύτερη ιδεολογική κουρδική πρωτεύουσα μετά το Ντιγιάρμπακιρ στα νοτιοανατολικά της Τουρκίας. Πλέον η αξιοπρέπεια του κουρδικού αριστερού κινήματος με γεωγραφικού όρους εξαπλώνεται εκτός Ντιγιάρμπακιρ και αγγίζει την Ροζιάβα, την Σίντζαρ και τόσες άλλες περιοχές στις οποίες επικράτησε σχεδόν ολοκληρωτικά ενάντια στους τζιχαντιστές. Και σε αυτό το πλαίσιο, οι κούρδοι της Τουρκίας θα γίνουν ο πυρήνας της τουρκικής αριστεράς. Άλλωστε ο ίδιος ο Οτσαλάν έχει φύγει από το εθνικό μοντέλο κουρδικού κράτους και από καιρό - τώρα μιλά για ένα είδος συνομοσπονδίας που, ουσιαστικά, αναγνωρίζει τις αυτονομίες των υπάρχουσα πολιτικών σχημάτων…
Έτσι, όσοι νομίζουν ότι το όλο σενάριο του τι συμβαίνει στην Τουρκία εξαντλείται με το απλοϊκό σχήμα « ο Ερντογαν είναι σουλτάνος « και άρα «η Τουρκία θα οπισθοχωρήσει σε άλλες εποχές» μάλλον δεν βλέπουν την ευρύτερη δυναμική της περιοχής σε ένα ιστορικό πλαίσιο…Σίγουρα υπάρχει σήμερα ένα αυταρχικό κλίμα αλλα το παιχνίδι εσωτερικά και εξωτερικά παίζεται σε επίπεδα που δεν επιτρέπουν μια μονοδιάστατη «επιστροφή στο παρελθόν». Αλλωστε η εμπειρία της ίδιας της τουρκικής κοινωνίας δείχνει ότι έχει αποθέματα αντιστάσεων και εσωτερική παράδοση «δημοκρατικής εξέλιξης» – όπως φάνηκε και με το ξεπέρασμα των προηγουμένων περιόδων στρατιωτικού αυταρχισμού.

Η Τουρκία μπορεί και να κουβαλά μέρος της δυναμικής μεταμόρφωσης της περιοχής στο επόμενο στάδιο που μπορεί και να θυμίζει την μεταμόρφωση της λατινικής Αμερικής μετά το 2000.. Και τότε στους δρόμους υπήρχαν άνθρωποι που είχαν ξεπεράσει τον φόβο, όπως και στην Τουρκία, και το μέλλον διαγραφόταν μπροστά, όχι μόνο με διαδικασίες εσωτερικής δημοκρατικής μεταμόρφωσης, αλλά και διεκδίκησης αυτονόμου ρόλου της περιοχής στο παγκόσμιου σύστημα. Όσο για το προεδρικό σύστημα του Ερντογάν, ο τρόπος που έγινε μάλλον προδιαγραφεί ότι δεν θα είναι μέρος από την κληρονομιά του, που θα μείνει – εκτός και αν χρησιμοποιηθεί εναντίον του κόμματός του… Μάλλον θα ξηλωθεί συμβολικά στην πορεία..







Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου