29 Μαΐ 2017

Μνήμη της επανάστασης του Ρε Αλέξη, Μάιος 1427: οι «καταραμένοι χωριάτες»



«Τούρκοι χωριάτες τ΄Αϊδινιου, Ρωμιοί ψαράδες απ’ την Σάμο, εσναφηδες εβραίοι, να οι δέκα χιλιάδες σύντροφοι του Μουσταφά…»
Ναζίμ Χικμέτ, το έπος του Σεΐχη Μπεντρεττίν, Αφιερωμένο στην εξέγερση των λαϊκών στρωμάτων στα Βαλκάνια και στην ανατολική Μεσόγειο, την ίδια εποχή με την κυπριακή εξέγερση του Ρε Αλέξη, αρχές του 15ου αιώνα. Η εξέγερση του Μπεντρεττιν κυρρησε την ανοχή και την κοινοκτημοσύνη. Και αφού προηγήθηκε μερικά χρόνια της κυπριακής εξέγερσης είναι πολύ πιθανό να την είχε εμπνεύσει…
Στην εισαγωγή του Π. Ξιούτα, για την ανθολογία ποιημάτων του Βασίλη Μιχαηλίδη, το οποίο η αριστερά είχε ανακηρύξει από τον Μεσοπόλεμο [μέσω του μοντερνιστικού περιοδικού Αβγη, και της έκδοσης του Γ. Λέφκη το 1937][1] σε πνευματικό της πρόδρομο, σαν εκφραστή του επικού ύφους και της λαϊκής του καταγωγής, ξεκίνησε με τα εξής:
«Ο Βασίλης Μιχαηλίδης γεννήθηκε το 1849 στο Λευκονοικο την κωμόπολη της ανατολικής Κύπρου, ξακουστή από τον καιρό της Φραγκοκρατίας με την επανάσταση των χωρικών κάτω από την αρχηγία του «Ρε Αλέξη», που την είχε για έδρα του.»[2]
Ο Ξιούτας και το ασυνείδητο του, βέβαια, είχαν κωδικοποιήσει την κωμόπολη και για πιο πρόσφατες στιγμές ταξικού πολέμου. Στις 25 Μαρτίου 1945, οι βρετανοί είχαν αποπειραθεί να προκαλέσουν ένα είδος κυπριακών Δεκεμβριανών [στην Ελλάδα, η επέμβαση τους είχε λήξει από τον Φεβρουάριο με νίκη στην συμφωνία της Βάρκιζας που θα άνοιξε τον δρόμο στις διώξεις της αριστεράς και στον εμφύλιο σαν την ύστατη στρατηγική άμυνας]. Πυροβόλησαν μια διαδήλωση αριστερών, οι οποίοι διαμαρτύρονταν γιατί δεν τους επιτράπηκε να μιλήσουν και αυτοί στην εκκλησιά, όπως έγινε με τον εκπρόσωπο της δεξιάς, και σκότωσαν 3 άτομα. Αυτά τα ξεχνά η ιστορία του κατεστημένου που διδάσκεται στα σχολεία. Άλλωστε και τον Ρε Αλέξη, όπως θα δούμε τον είχαν δαιμονοποιήσει και λογοκρίνει επίσης. Και το 1958 σε εκείνη την κωμόπολη έγινε το πιο αισχρό ιδεολογικό έγκλημα της ΕΟΚΑ: ο λιθοβολισμός του ανυπότακτου προλετάριου Σάββα Μένοικου στην εκκλησιά. Άρα η επανάσταση και η εξέγερση δεν έχουν μόνο τους ανυπότακτους που γράφουν την Ιστορία, αλλά και αυτούς που χειραγωγούνται από την εξουσία για να την εξυπηρετούν.
Η κυπριακή επανάσταση της πρώιμης νεωτερικότητας – και η απόπειρα δαιμονοποίησης της [τα φερέφωνα της εξουσίας δεν είναι μόνο τα νεωτερικά ΜΜΕ]
Η εξέγερση του Ρε Αλέξη ξέσπασε το 1426-27 και ήταν μια εντυπωσιακή στιγμή της κυπριακής Ιστορίας. Ξαφνικά, οι αγρότες [οι χωρικοί κατά την τότε καταγραφή] ξεσηκωθήκαν από την Λεύκα μέχρι την Λεμεσό νότια, και μέχρι το Λευκόνοικο ανατολικά και έφτιαξαν «καπετανάτα» [συμβούλια όπως, λογικά, το μεταφράζει στην νεωτερική φρασεολογία, ο Κ. Γραικός], και φαίνεται να μοιράζονταν τα πλούτη των αριστοκρατών – οι αναφορές παραπέμπουν στις κλασικές πρακτικές των αγροτικών εξεγέρσεων εκείνη την περίοδο: υπήρχε επανοικειοποίηση του πλούτου που παρήγαγαν οι δουλοπάροικοι/αγρότες και η οποία ήταν μαζεμένη στις αποθήκες των αρχόντων.
«Και άνοιξαν τις αποθήκες και κουβαλούσαν τα κρασιά των Ευγενών, κι άλλοι παίρνανε το σιτάρι απ’ τα αλώνια [και το ψωμί από τις αποθήκες των αρχόντων και μη], κι άλλοι ζάχαρη και τα αλλα αγαθά των πλουσίων.[3]
Ο Λεόντιος  Μάχαιρας, ο χρονογράφος που κατέγραψε την εξέγερση, είναι εκφραστικός αυτού που θα μπορούσε να ονομαστεί ηγεμονικός λόγος – τα ΜΜΕ της εποχής. Το κείμενο του σαν σύνολο είναι αξιοσημείωτο γλωσσικό τεκμήριο, αλλα η ταξική του θέση [ήταν και αδελφός ενός από τους ηγέτες της καταστολής] ήταν σαφής – όπως και ο στόχος του. Να δαιμονοποιήσει την επανάσταση. Παρα τις διαφορετικές εποχές [Αναγέννηση τότε/αρχή νεωτερικοτητας – μεταμοντέρνο πλαίσιο σήμερα] λίγο έχει αλλάξει. Ο Μαχαιράς σαν κλασικός αρχισυντάκτης σήμερα, αφού αναφέρει το γεγονός [εξέγερση και καπετανάτα σε «Λεύκα, Λεμεσό, Ορεινή, Περιστερώνα, Μόρφου, Λευκόνοικο»] και περιγράφει την οικειοποίηση του πλούτου που παράγονταν από τους φτωχούς [ο ίδιος βέβαια το καταγράφει σαν «κλοπή»], ακολούθως περιγράφει, σχεδόν δημοσιογραφικά, 2 επεισόδια με στόχο την δαιμονοποίηση των «χωρικών». Αξίζει να τα δούμε συγκριτικά με ότι αναφέρει για την βία των αρχόντων, την οποία θεωρεί τόσο αυτονόητη/φυσική που δεν την σχολιάζει καν:
1.    Αναφέρει  την περίπτωση ενός Αρμένη ιππότη ο οποίος πήγαινε στην Πάφο και τον ανάκοψαν στην Λεύκα, όπου τον «σκότωσαν» και «εδυνάστεψαν στην γυναίκα του»
2.    Ο «στρατός/φουσάτων’ του Ρε Αλέξη συνέλαβαν ένα Λατίνο επίσκοπο και τον «λήστεψαν, τον έδειραν, τον ντρόπιασαν» αλλά δεν τον σκότωσαν.
Και αυτά τα 2 επεισόδια συν το άνοιγμα των αποθηκών των πλουσίων/αρχόντων, κάνει τον Λεόντιο Μαχαιρά να κλείσει την παράγραφο με το «εκδοτικό σχόλιο» δαιμονοποίησης, για να μην επιτρέψει προφανώς να τεθεί το ερώτημα γιατί ασκήθηκε βία, γιατί γλύτωσε ο τάδε, και τί έκαναν οι άρχοντες/πλούσιοι προηγουμένως στους αγρότες:
«Και έκαμαν πολλά κακά που ο Θεός δεν τα άντεξε/ και πολλά κακά εποικασιν και ο θεος δεν τα βασταξε».
Ακόμα και ο «Θεός» των αρχόντων είναι επιλεκτικός. Εκείνο που αξίζει να σημειωθεί σε σχέση με τις αναφορές του Λεόντιου Μαχαιρά, είναι η σαφής εικόνα ότι η εξέγερση δεν ήταν θρησκευτική, παρά την θρησκευτική διάσταση στον τότε φεουδαρχικό διαχωρισμό [οι καθολικοί είχαν σαφώς την εξουσία – και πολιτικά και οικονομικά]: ένας ορθόδοξος [ο Μαχαιράς] αναφέρει ένα Αρμένη και ένα Λατίνο επίσκοπο σαν θύματα.
Στην δεύτερη παράγραφο, ο Μαχαιράς ξεκινά σχεδόν με λαγνεία αίματος την εξήγηση της καταστολής:
«Όταν άκουσε ο καρδινάλιος τις απιστίες, και τα κακά έκαναν οι κλέφτες [«λύκοι» στο αρχικό] και οι χωριάτες, διόρισε….» [ανάμεσα τους και τον αδελφό του «Πέτρο Μαχαιρά, τον υπηρέτη του βασιλιά»] για να οργανώσουν την καταστολή. Και ιδού η ταξική προκατάληψη και το μένος [ανάλογο του οποίου θα δολοφονήσει κάποτε τον Μένοικο]:
«Και πήγανε και βρήκαν τους αρχηγούς στην Μόρφου και την Λεύκα [καθώς και άλλους] και άλλους εκρεμάσαν, σ΄αλλους εκόψαν «τες μούττες τους» . Και έτσι έπαψε η «κακοσύνη τους καταραμένους χωργιατες».
Οι «καταραμένοι χωριάτες» είναι οι εξεγερμένοι χωριάτες, οι ανυπότακτοι. Μερικούς αιώνες μετά, κατά την διάρκεια της Κομμούνας, θα γραφτεί ο ύμνος της νεωτερικής προλεταριακής εξέγερσης, που θα ξεκινά, υιοθετώντας προκλητικά και ανατρέποντας το αρνητικό νόημα, την θρησκολογικη καταδίκη της εξέγερσης: στην Διεθνή, οι «καταραμένοι» θα γίνουν «της γης οι κολασμένοι» που έχουν ιστορικό καθήκον να αλλάξουν για πάντα τον κόσμο. Το ποίημα γράφτηκε, ενώ έπεφτε η Κομμούνα του Παρισιού. Αλλά ο τοίχος των εκτελέσεων και η εξέγερση έγιναν σύμβολα που κυριάρχησαν ακόμα και στους απόγονους αυτών που διέταξαν τις μαζικές εκτελέσεις.
«..τον βασιλιά Αλέξη.. τον έφεραν στην Λευκωσία. Και τον κρέμασαν τη Δευτέρα, 12 Μάιου του 1427 μετα Χριστον.»
Έτσι έγινε και με τον Ρε Αλέξη. Παρά το ότι η εκδοχή του Λεόντιου Μαχαιρά έμεινε – και στο τέλος είναι εκφραστική των ορίων και των προκαταλήψεων της τάξης του- η εικόνα του Ρε Αλέξη έγινε σύμβολο των ιστορικών καταβολών των κυπριακών ταξικών και ανατρεπτικών κινημάτων – όπως μαρτυρεί και η εισαγωγή του Π. Ξιούτα.
Το υπόγειο ταξικό μίσος: όταν ήρθαν οι Οθωμανοί τον επόμενο αιώνα, οι προύχοντες που έκοβαν «χριστιανικά» μουττες των εξεγερμένων φτωχών, ανακάλυψαν ότι δεν είχαν «φίλους» ή  συμμάχους να τους υπερασπιστούν ανάμεσα στους ιθαγενείς των λαϊκών στρωμάτων
Γιατί η νίκη των αρχόντων δεν έκλεισε απλώς ένα επεισόδιο των «καταραμένων χωρικών», όπως φαντάζονταν απλοϊκά ο Μαχαιράς. Η καταστολή είναι μια αυταπάτη, όπως παρατήρησε και ο Μακιαβέλλι- όσοι μάθουν έστω και λίγο στην ελευθερία, το κουβαλούν για γενιές σαν ιστορική παράδοση. Όταν τον επόμενο αιώνα, η τοπική φεουδαρχική εξουσία είχε να αντιμετωπίσει του Οθωμανούς, μάταια περίμενε «χριστιανική κατανόηση» από τους «καταραμένους χωρικούς» των οποίων «έκοβε τις μουττες» προηγουμένως. Όπως παρατηρεί ο Κύρρης στην εισαγωγή του άρθρου του «Ανατομία του Οθωμανικού καθεστώτος» οι « Βενετοί και Λατίνοι γενικά ευγενείς κυρίαρχοι φεουδάρχες και άλλοι, μέλη ηγετικών τάξεων» δεν είχαν καταλάβει, ούτε κατανοήσει τις προειδοποιήσεις ότι  «πρέπει να απελευθερώσουν τους δουλοπάροικους πάση θυσία διότι όλες οι εκθέσεις των μηχανικών» ήταν σαφείς ότι «οι δουλοπάροικοι» ήταν  «βαθύτατα δυσαρεστημένοι με την κακή μεταχείριση και ήταν έτοιμοι να συνεργαστούν με τους Τούρκους για να απελευθερωθούν από τον βαρύ ενετικό ζυγό.»  Υπήρχαν μάλιστα και αντιπροσωπείες δουλοπάροικων που πήγαν στην Κωνσταντινούπολη για αυτό [ οι «δουλοπάροικοι ζητούσαν ευκαιρία να αλλάξουν αφέντη» έγραφε μια αναφορά.
Το ευρύτερο ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο της επανάστασης την περίοδο 1400-1450 από την ανατολική Μεσόγειο στην κεντρική Ευρώπη
Η εξέγερση του Ρε Αλέξη πέρα από τη σημασία της για την γενεαλογία της κυπριακής εξεγερσιακης παράδοσης και πνεύματος, είναι και ένα σημαντικό ιστορικό γεγονός σε ένα ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο. Όπως πολύ σωστά παρατήρησε ο Κύρρης η εξέγερση δεν συνέβηκε σε τυχαίο χρόνο. Ήταν μέρος μιας σειράς εξεγέρσεων που προετοίμασαν το έδαφος για τα μελλοντικά κινήματα. Αλλα το ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι ότι το εξεγερσιακό πνεύμα εκείνη την περίοδο ήταν και ανατολικό και δυτικό. Η Ταξική μη – θρησκευτική εξέγερση του Ρε Αλέξη συμβάδισε με δυο επίσης ιστορικά κινήματα: με το κίνημα του Σεΐχη Μπεντρεττίν, ενός μουσουλμάνου μύστη, ο οποίος κινητοποίησε μια εξέγερση συνενώνοντας χριστιανούς και μουσουλμάνους [και εβραίους]  από τα Βαλκάνια στην Μικρά Ασία [τότε – σήμερα Τουρκία] το οποίο πέρα από την ανοχή κυρρησε και την κοινοκτημοσύνη. Ο Μπεντρεττίν εκτελέστηκε το 1418 – 9 χρόνια πριν τον Ρε Αλέξη. Όπως παρατήρησε ο Γραικός, η διάχυση του κινήματος σε όλη σχεδόν την Κύπρο, αλλά και οι συλλήψεις την προηγούμενη περίοδο, δείχνουν ότι το κίνημα πρέπει να είχε προετοιμαστεί από καιρό. Και άρα είχε τύχει και επιδράσεων από το τί κυκλοφορούσε τότε σαν είδος πληροφορίας.
Η άλλη εξέγερση της ίδιας περιόδου, λίγο μετα το κυπριακό κινήματα, ήταν των Hussites στην Τσεχία που πυροδότησε μακροπρόθεσμα ένα κίνημα που οδήγησε στην αυτονομία περιοχής.
Σε αυτό το πλαίσιο, το κυπριακό κίνημα ήταν όντως συνοριακό: σε ένα είδος αποικίας της Δύσης στην Ανατολή ξέσπασε ένα ταξικό κίνημα με άξονα [όπως φαίνεται και από τον Μαχαιρά] τον διαμοιρασμό των αγαθών στους πολλούς, ενώ συμβάδισε και με ένα δυτικό κίνημα αυτονομίας. Και η κυπριακή εξέγερση θα μπορούσε να έχει και αυτήν την διάσταση με δεδομένο ότι οι ηγεμόνες της Κύπρου εκείνη την περίοδο ήταν καταγόμενοι από την Δύση- εξωτερικοί απέναντι στους ιθαγενείς δουλοπάροικους…





[1] Βασίλης Μιχαηλίδης, ο ποιητής της Κύπρου
[2] Βασίλη Μιχαηλίδη, Ποιήματα.
[3] Λεόντιος Μαχαιράς. Εξήγησις της Γλυκείας χώρας Κύπρου. Σελ. 528. Εκδ./επιμ/μετάφραση: Α. Παυλίδης

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου