24 Ιαν 2016

Η εμποροπανήγυρης του Νταβός, η ανακοίνωση της Όξφαμ για τη συγκέντρωση παγκόσμιου πλούτου, και η κινέζικη παγκόσμια τράπεζα που εισηγείται "ανάπτυξη με δικαιοσύνη".. Η κρίση που έρχεται και η κρίση που δεν τελείωσε, καθώς ο διευρυνόμενος ανορθολογισμός μετατρέπει τις εκτιμήσεις για την οικονομία σε ασκήσεις τζόγου, και η πολιτική παρέμβαση εμφανίζεται πια ως η μόνη ρεαλιστική απάντηση στις αντιφάσεις ..


Στο κλασικό κείμενό του «Γιατί σοσιαλισμός», ο Α. Αϊνστάιν είχε παρατηρήσει ότι η επιβολή του κέρδους και του ανταγωνισμού μεταξύ των καπιταλιστών ως βασικά κριτήρια για την κατανομή των πόρων και την εφαρμογή των επιστημονικών εφαρμογών στην τεχνολογία, οδηγούν σε ανορθολογικά αποτελέσματα – και για την οικονομία και για τα άτομα πολίτες. Δεν είναι ότι δεν ήξερε το μυθολογικό πλαίσιο της δήθεν αυτορρυθμιζόμενης αγοράς του Α. Σμιθ. Απλώς από την οπτική της επιστημονικής ανάλυσης, ο ανορθολογισμός ήταν σαφής. Και ο Αϊνστάιν έγραφε και σε μια εποχή όπου η παρέμβαση της πολιτείας [με κεϋνσιανές ή σοσιαλιστικές πολιτικές ρύθμισης της αγοράς] ήταν δεδομένη μετά την κρίση της δεκαετίας του 1930 – και άρα και ο ίδιος ένοιωσε την ανάγκη να γράψει ότι ο «καθαρός καπιταλισμός» δεν εφαρμόζεται πουθενά. Μισό αιώνα μετά τα συμπεράσματα της ορθολογικής ανάλυσης του Αϊνστάιν επιβεβαιώνονται και πάλι ως συνέπειες – αλλά οι κοινωνικες διαμάχες φαίνονται να έχουν επιστρέψει πίσω στην δεκαετία του 1920 και ΄30. Σε μια νέα ανακοίνωσή της η Όξφαμ [διεθνής, φιλελεύθερη, οργάνωση για εξάλειψη της φτώχειας] εκτίμησε ότι το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού έχει, πια, περισσότερο πλούτο από ότι το υπόλοιπο 99%. Και αυτή η στατιστική δεν ήταν σύνθημα, πια, στους δρόμους από τους αριστερούς, αναρχικούς κοκ του κινήματος Occupy, αλλά ήταν μια είδηση σε καθεστωτικά ΜΜΕ, όπως το BBC..

Δυο προβλήματα χωρίς λύση: η παγκόσμια διόγκωση των μη εξυπηρετούμενων δανείων, και η διεύρυνση της ανεργίας σαν προϊόν της νέας τεχνολογικής επανάστασης
Το κλίμα στην παγκόσμια οικονομία, 9 χρόνια μετά την αρχή της νέας οικονομικής κρίσης το 2007, παραμένει βαρύ. Ο Ιανουάριος του 2016 ξεκίνησε με διαδοχικές πτώσεις των χρηματιστηρίων και ανάλογους πανικούς. Αρχικά ήταν η πτώση του κινεζικού χρηματιστηρίου, μετά η πτώση της τιμής του πετρελαίου κοκ… Ο ανορθολογισμός, στον οποίο παραπαίει η παγκόσμια οικονομία και οι συνοδευτικές αναλύσεις ήταν εξόφθαλμος: παρά τις προσπάθειες να δοθεί ένα επίστρωμα μαθηματικοφανούς επιστημοσύνης στις οικονομικές εκτιμήσεις, ακούγοντας τους «ειδικούς» έχει κανείς την εντύπωση ότι ακούει παραδοσιακούς μάγους που διαβάζουν τα σύννεφα: μερικοί εστίασαν στα κινεζικά χρηματιστήρια, αγνοώντας ότι οι εμπλεκόμενοι κινέζοι είναι μικρό μέρος του πληθυσμού. Ακολούθως, μια άλλη ομάδα πρόβαλε την πτώση του πετρελαίου, παραβλέποντας, αν όχι αντιφάσκοντας, με την προηγούμενη εκδοχή για την «κινεζική γρίπη» - η πτώση της τιμής του πετρελαίου, λογικά, θα έπρεπε να ευνοεί την κινεζική ανάπτυξη. Ο καθένας φαίνεται να λέει το κοντό και το μακρύ του, και αν μετά από 8 χρόνια δοκιμών και διαχείρισης, το μόνο που μπορεί να πει κάποιος είναι ότι δεν ξέρει κανείς πότε θα έρθει η επόμενη [αναπόφευκτη όπως φαίνεται να λένε όλοι] κρίση, και τί μέγεθος θα έχει, τότε το σκηνικό του ανορθολογισμού είναι σαφές. Οι άνθρωποι κάνουν μηχανές που μπορούν να προβλέπουν με ακρίβεια την πτήση σε άλλους πλανήτες, να θεραπεύουν αρρώστιες με νανοτεχνολογία, αλλά δεν μπορούν να βρουν ένα ορθολογικό τρόπο κατανομής πόρων και τεχνολογίας για να ελέγχονται οι κρίσεις και να αποφεύγονται οι κοινωνικές εκρήξεις. Διότι μπορεί η έκρηξη τώρα να έγινε στη Μέση Ανατολή, αλλά είναι σαφές ότι απλώνεται…

Η συνάντηση μελών της παγκόσμιας πολιτικής και οικονομικής ελίτ στο Νταβός ήταν μια ευκαιρία, όπως στις παραδοσιακές εμποροπανηγύρεις, για να πουλήσουν διάφοροι ιδέες και προβλέψεις. Δυο εκτιμήσεις, ωστόσο, αξίζει να αναφερθούν:

1. Η διόγκωση των μη εξυπηρετούμενων δανείων είναι, πια, ένα παγκόσμιο φαινόμενο, το οποίο αργά ή γρήγορα θα προκαλέσει μια νέα σειρά εκρήξεων και προβλημάτων.[1] Ουσιαστικά, οι τράπεζες μετατόπισαν τα προβλήματα τις κερδοσκοπίας των τοξικών προϊόντων της προηγούμενης περιόδου, αρχικά στο δημόσιο που τις έσωσε με δραστικές παρεμβάσεις το 2007-10 και ακολούθως με την πολιτική λιτότητας που επέβαλαν, μετατόπισαν το πρόβλημα στο ιδιωτικό χρέος και στα μη εξυπηρετούμενα δάνεια. Αναπόφευκτα μετά τα κουρέματα ομολόγων και καταθέσεων, θα έρθει και η περίοδος των κουρεμάτων του χρέους και των δανείων. Αν δεν γίνει, ακολουθούν κοινωνικές εκρήξεις. Αν γίνει, οι τράπεζες θα βρεθούν και πάλι με τεράστια χρέη, αφού όλη αυτήν την περίοδο τα μη εξυπηρετούμενα διογκώνονται.

2. Η επέκταση της τεχνολογικής επανάστασης στις εργασιακές σχέσεις είναι πια αναπόφευκτη – και από μόνη της αυτή η επέκταση, στο υπάρχον οικονομικό σύστημα, θα προκαλέσει ακόμα πιο μαζική ανεργία. Αν το κίνητρο είναι το κέρδος, η μείωση του εργατικού κόστους, όπως πρόβλεψε με μαθηματική ακρίβεια ο Μαρξ, θα γίνει συνέπεια της λογικής του κεφαλαίου να αναζητά κέρδος. Οι άνεργοι, αυξανόμενα οι νέοι, αλλά και άλλες ηλικίες, θα έχουν να αντιμετωπίσουν κραυγαλέες αντιφάσεις – καθώς γύρω τους η υπόσχεση ευημερίας θα διαχέεται, οι ίδιοι θα νοιώθουν όλο και πιο περιορισμένοι. Τώρα χιλιάδες άνθρωποι μεταναστεύουν. Αύριο ούτε αυτή η «ελπίδα» δεν θα λύνει προβλήματα. Μεγάλο μέρος της υπάρχουσας εργασίας, δεν χρειάζεται. Αλλά για να γίνει κατανάλωση πρέπει να βρεθεί τρόπος να διοχετεύονται χρήματα στην αγορά. Και αυτό στον καπιταλισμό γίνεται με την εργασία. Αν, όμως, δεν χρειάζεται η εργασία; Ο Μάο Τσε Τουγκ, αλλά και μια μερίδα του οικολογικού κινήματος μετά, είχαν εισηγηθεί την ενδιάμεση τεχνολογία – η οποία εστιάζει και στην εμπλοκή των ανθρώπων στην παραγωγή, παρά στη δημιουργία μονάδων παραγωγής που οδηγούν στην αχρήστευση της εργασίας. Παρά το μείγμα καπιταλισμού και σοσιαλιστικού πλαισίου που διατηρεί η Κίνα, φαίνεται ότι καταφέρνει να κρατά μια ισορροπία. Αλλά αλλού δεν είναι τα ίδια τα δεδομένα.

Ο ανορθολογισμός, στον οποίο παραπαίει η παγκόσμια οικονομία και οι συνοδευτικές αναλύσεις ήταν εξόφθαλμος: παρά τις προσπάθειες να δοθεί ένα επίστρωμα μαθηματικοφανούς επιστημοσύνης στις οικονομικές εκτιμήσεις, ακούγοντας τους «ειδικούς» έχει κανείς την εντύπωση ότι ακούει παραδοσιακούς μάγους που διαβάζουν τα σύννεφα… Ο καθένας φαίνεται να λέει το κοντό και το μακρύ του, και αν μετά από 8 χρόνια δοκιμών και διαχείρισης, το μόνο που μπορεί να πει κάποιος είναι ότι δεν ξέρει κανείς πότε θα έρθει η επόμενη [αναπόφευκτη όπως φαίνεται να λένε όλοι] κρίση, και τί μέγεθος θα έχει, τότε το σκηνικό του ανορθολογισμού είναι σαφές. Οι άνθρωποι κάνουν μηχανές που μπορούν να προβλέπουν με ακρίβεια την πτήση σε άλλους πλανήτες, να θεραπεύουν αρρώστιες με νανοτεχνολογία, αλλά δεν μπορούν να βρουν ένα ορθολογικό τρόπο κατανομής πόρων και τεχνολογίας για να ελέγχονται οι κρίσεις και να αποφεύγονται οι κοινωνικές εκρήξεις. Διότι μπορεί η έκρηξη τώρα να έγινε στη Μέση Ανατολή, αλλά είναι σαφές ότι απλώνεται…

Ο απόλυτος ανορθολογισμός στην κατανομή πόρων: η μετατόπιση του κεφαλαίου  στην κερδοσκοπία των χρηματιστηρίων και οι μεταβατικές περίοδοι κατά την κρίση ηγεμονίας
Μια ερμηνεία για τα σημερινά αδιέξοδα [διότι η επανάληψη μιας κρίσης και η δικαιολόγησή της με θεωρίες για «κοινωνίες του ρίσκου» είναι απλώς θέμα υπεκφυγής και μαγικής επίκλησης παρά επιστημονικής ανάλυσης] είναι η εισήγηση του Τ. Αρρίγκι ότι η μετατόπιση του κέντρου βάρους της παραγωγής [και της συσσώρευσης] αλλά και της ηγεμονίας στα μεγάλα κύματα αναδιάρθρωσης του καπιταλισμού από τον 15ο αιώνα, είναι η μετατόπιση των ηγεμονικών κρατών-χωρών από την παραγωγή στη χρηματιστική κερδοσκοπία. Σε αυτό το πλαίσιο, η κρίση του 1920-40 σηματοδότησε το τέλος της βρετανικής ηγεμονίας. Σήμερα, ζούμε ενδεχομένως το τέλος της αμερικανικής – που αποδείχτηκε μάλλον σύντομη. Η προσπάθεια άντλησης κερδών από τα χρηματιστήρια, οδηγεί αναπόφευκτα σε κρίσεις, καθώς ο παράγοντας που προκαλεί το κέρδος δεν είναι πια η παραγωγή [έστω και η ακραία εκμεταλλευτικοί] αλλά η κερδοσκοπία – η ικανότητα να πουλά ή να αγοράζει κάποιος μετοχές ή τίτλους, ή ακόμα και νομίσματα και να τα πουλά σύντομα σε πιο καλή τιμή. Σε αυτό το πλαίσιο, όπως παρατήρησε και ο Σόρος, ο καπιταλισμός το μόνο που μπορεί να υποσχεθεί είναι κέρδη και ευημερία για μια πολύ μικρή ομάδα – και αστάθεια και ρίσκο για τους υπόλοιπους. Αν αυτό το σύστημα βασιζόταν σε μια ηγεμονική ιδεολογία υποταγής [όπως ήταν το σύστημα των καστών στην Ινδία], τότε ίσως να είχε σταθερότητα. Όμως ο καπιταλισμός είναι σύστημα εμπορευματικοποίησης των πάντων- άρα και των ιδεολογιών. Και αυτό, όπως ορθά πρόβλεψε ο Μαρξ από το 1848, παράγει μια μόνιμη απομυθοποίηση. Η κοινωνία οδηγείται σε κρίσεις και ταυτόχρονα προκαλείται μια αίσθηση αδικίας που οδηγεί σε κοινωνικές εκρήξεις.

Τελικά μάλλον “it is the political sphere, stupid”…
Σήμερα, μπορεί να πει κάποιος ότι η οικονομία επηρεάζεται ήδη καθοριστικά και από εξωγενείς παράγοντες όπως οι διαμάχες των μεγάλων δυνάμεων, καθώς το παγκόσμιο σκηνικό φαίνεται να οδεύει σε ένα είδος πολύ-πολικού συστήματος. Έτσι, μέρος των κρίσεων έχει να κάνει και με τον ανταγωνισμό των κρατών. Οι ΗΠΑ προσπαθούν λ.χ. να γαντζωθούν στο δολάριο, ενώ οι αντίπαλοί τους να δημιουργήσουν εναλλακτικά δίκτυα ανταλλαγής σε άλλα νομίσματα. Αυτή είναι μια διάσταση των διαμαχών που έχει λιγότερο να κάνει με την οικονομία και πολύ περισσότερο με την πολιτική. Ωστόσο ρυθμίζει και τις κρίσεις των χρηματιστηρίων κα τις ευρύτερες κρίσεις – η τιμή του πετρελαίου, η πολιτική των κυρώσεων κοκ είναι πολύ λιγότερο οικονομικά ζητήματα και πολύ περισσότερο πολιτικά. Και σαφώς, οι εξελίξεις δεν έχουν κάνουν με ορθολογική κατανομή των πόρων. Η νέα «Διεθνής Τράπεζα» επενδύσεων στην Ασία που εξήγγειλε η Κίνα, είναι μια εναλλακτική πολιτική, αλλά και οικονομική κίνηση. Και είναι αξιοσημείωτη και η ιδεολογική προβολή που έβανε ο κινέζος ηγέτης στην ιδρυτική ομιλία – επικαλέστηκε τη «δικαιοσύνη» [μιλώντας για τις χώρες που θα συμμετέχουν] μαζί με την ανάπτυξη ως στόχους της τράπεζας. Είναι σαφώς η εναλλακτική εικόνα που προωθείται.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου