20 Δεκ 2015

Μέση Ανατολή: αναδιατάξεις συμμαχιών σε ένα ρευστό τοπίο όπου, όμως, διαφαίνονται, πια, οι βασικοί πόλοι που διασταυρώνονται οι εξωτερικές δυνάμεις και οι εσωτερικές δυναμικές: Ρωσία, κοσμικοί και σιήτες, η Δύση σε αναζήτηση συμμάχων, η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Ισραήλ σε αμήχανα ταγκό


Είναι σαφές, πια, ότι τα δυο δεδομένα που άλλαξαν δραματικά το τοπίο στη Μέση Ανατολή είναι η ρωσική παρέμβαση στη Συρία και η επίθεση του Ισλαμικού κράτους στο Παρίσι. Στον απόηχο εκείνων των δυναμικών είχαμε τις περασμένες δυο εβδομάδες δυο χαρακτηριστικές κινήσεις: τη βεβιασμένη [όπως αποδείχτηκε] κίνηση της Σαουδικής Αραβίας να διακηρύξει τη δική της αντί-τρομοκρατική συμμαχία, αλλά και το νέο, και δημόσιο πια, φλερτ της Τουρκίας με το Ισραήλ. Αυτές οι κινήσεις θα ήταν, ίσως, αδιανόητες πριν λίγους μήνες – η Σαουδική Αραβία εθεωρείτο, όχι απλώς ο ιδεολογικός, αλλά και μυστικός στρατιωτικός σύμμαχος διαφόρων σουννιτικών ισλαμιστικών οργανώσεων, οι οποίες ταυτίζονται με αυτό που ονομάζεται σήμερα τζιχαντιστική τρομοκρατία, ενώ η Τουρκία και το Ισραήλ [ιδιαίτερα η πρώτη] συντηρούσαν ένα επιφανειακό σκηνικό αντιπαραθέσεων με στόχο το ευρύτερο ακροατήριο της Μέσης Ανατολής. Και μετά ήρθε η Ρωσία…

Η αποφασιστικότητα της ρωσικής παρέμβασης: η Ρωσία ως πόλος συμμαχίας με την κοσμική αραβική κοινωνία και με το «σιητικό τόξο»
Ο Πούτιν είναι ένας πολιτικός με μετρημένα λόγια. Που έχουν κατά συνέπεια βάρος. Όταν, λοιπόν, στην πρόσφατη ανοικτή συνέντευξη του συνέχισε τον έντονο ρητορικό τόνο εναντίον της Τουρκίας, το μήνυμα ήταν πλέον σαφές. Η Ρωσία δεν είχε αντιδράσει απλώς στην κατάρριψη του ρωσικού αεροπλάνου – αντίθετα φαινόταν αποφασισμένη να θέσει ξεκάθαρα τις θέσεις της και να απαιτήσει σεβασμό. Διότι η κατάρριψη, θα μπορούσε στα πλαίσια της διεθνούς πολιτικής, και μάλλον σε αυτό ήλπιζε και η Τουρκία, να θεωρηθεί ένα απαράδεκτο, αλλά έστω περιορισμένο, επεισόδιο. Αντίθετα, η Ρωσία το ανέδειξε και με αφορμή αυτό έβαλε στο τραπέζι την ουσία του ζητήματος. Ότι, δηλαδή, η Τουρκία ήταν ο βασικός αγωγός μέσα από τον οποίο έκανε το εμπόριό του το ισλαμικό κράτος. Και ουσιαστικά, είναι ο βασικός χώρος μέσα από τον οποίο διοχετεύονταν όπλα στους ακραίους ισλαμιστές. Αξίζει να δει κανείς και τις στρατιωτικές εξελίξεις για να το κατανοήσει. Μέχρι τις αρχές του 2015, ο συριακός στρατός είχε σαφώς το πάνω χέρι στη σύγκρουση και οι ισλαμιστές υποχωρούσαν. Τότε, εμφανίστηκε στη βόρεια Συρία, στα σύνορα με την Τουρκία μια νέα συμμαχία ισλαμιστών, ο «στρατός της κατάκτησης», ο οποίος εξαπέλυσε μια σειρά οργανωμένων επιθέσεων με στόχο την περιοχή ανάμεσα στην Τουρκία και την επαρχία της Λατάκιας – με στόχο την επαρχία την ίδια που είναι και η πληθυσμιακή βάση των αλεβιτών, τους οποίους οι ισλαμιστές θεωρούν θανάσιμους αιρετικούς εχθρούς. Όμως, είναι και η παραλιακή περιοχή της Συρίας που της δίνει πρόσβαση στη ρωσική στήριξη, αλλά και στον υποθαλάσσιο πλούτο του φυσικού αερίου. Σαφώς εκείνη η νέα συμμαχία και οργάνωση, είχε τη στήριξη των τούρκικων αρχών, αφού δεν υπήρχε άλλος γεωγραφικός χώρος για να περάσουν οι κατά κοινή αποδοχή ξένοι ένοπλοι, ούτε και ο σαφώς αναβαθμισμένος εξοπλισμός τους. Η Ρωσία εμπλάκηκε από τα τέλη Σεπτεμβρίου ως αντίδραση σε αυτήν την νέα επίθεση. Και η ανατροπή των στρατιωτικών δεδομένων, προκάλεσε εν μέρει την τούρκικη πρόκληση – της κατάρριψης του αεροπλάνου σαν προειδοποίηση. Οπότε, η Ρωσία έβαλε στο τραπέζι την συνολική εικόνα – τη βαθιά εμπλοκή της Τουρκίας. Άρα η ένταση της αντιπαράθεσης, και η αποφασιστικότητας της Ρωσίας δείχνουν ένα ευρύτερο γεωστρατηγικο σκηνικό.

Τί θέλει, λοιπόν, η Ρωσία; Στρατιωτικά είναι σαφές για όποιον παρακολουθεί τις ανακοινώσεις, ότι ο συριακός στρατός προελαύνει σε ένα προσεγμένα διαμορφωμένο σκηνικό –  προηγούνται αεροπορικές επιθέσεις και ακολουθούν στρατιωτικές κινήσεις ανακακαταληψης εδαφών. Σε αυτό το πλαίσιο, η πρόβλεψη μερικών παρατηρητών ότι ο συριακός στρατός θα βγει, τελικά, από αυτήν την διαμάχη ως ένας από τους πιο εμπειροπόλεμους και αποφασιστικούς στην περιοχή φαίνεται να επιβεβαιώνεται. Έχει προελάσει, ήδη, με εκκαθαρίσεις, όχι απλώς στη βορειοδυτική Συρία προς τα τουρκικά σύνορα, που ήταν ο αρχικός στόχος, αλλά και στην περιοχή του Χαλεπιού με προέκταση προς την πόλη-πρωτεύουσα του Ισλαμικού κράτους, τη Ράκκα, ενώ η εκκαθάριση φαίνεται να προχωρεί και στην κεντρική Συρία  γύρω από τις μεγάλες πόλεις της  χώρας, στα περίχωρα της Δαμασκού και στο νότο. Άρα η Ρωσία φτιάχνει, όχι απλώς μια βάση, αλλά ένα στρατιωτικό πλαίσιο με ένα στρατό και ένα πληθυσμό έτοιμο να πολεμήσει για τα συμφέροντα του πια. Η στρατηγική συμμαχία με τους κούρδους σε αυτό το πλαίσιο δεν μπορεί να παραβλεφθεί.

Αυτή η κίνηση δεν είναι απομονωμένη. Η Ρωσία φαίνεται να προβάλει, στο πολιτικό και το πολιτιστικό επίπεδο την εικόνα ενός πόλου που στηρίζει τις κοσμικές δυνάμεις [όπως της Συρίας, των κούρδων, αλλά και της Αιγύπτου] αλλά και τον σιητικό άξονα-τόξο που εκτείνεται από το Ιράν, διάμεσου του Ιράκ στον νότιο Λίβανο με την Χιζμπολλάχ. Η αποφασιστική κίνηση της Ρωσίας να στηρίξει την κυβέρνηση της Βαγδάτης ενάντια στην παρουσία τουρκικής βάσης έξω από τον Μοσούλη, ήταν εκφραστική. Αλλά γενικότερα ο πόλεμος στην Συρία είναι το σημείο, όπου η σιητική συμμαχία διασταυρώνεται με τη ρωσική αποφασιστικότητα – και οι δυο προβάλουν σε αυτό το πλαίσιο τη στήριξη μιας κοσμικής κυβέρνησης ενάντια στους ισλαμιστές. Η σιγουριά της Ρωσίας σε αυτό το πλαίσιο είναι κατανοητή. Επενδύει σε μια μεγάλη προοπτική – και με βάση αυτήν τη δυναμική νοιώθει ότι μπορεί να σκληρύνει στη στάση της απέναντι στον Ερντογάν. Ακριβώς γιατί μπορεί να αποκτήσει και εσωτερικές προσβάσεις στην Τουρκία. Η σκλήρυνση της στάσης απέναντι στην Τουρκία συνοδεύεται και από μια ανάλογη στάση απέναντι στη Σαουδική Αραβία. Ενώ είναι αξιοσημείωτο ότι, ενώ η Ρωσία συνεχίζει την στήριξη των παλαιστινίων, εντούτοις δεν παύει να ενισχύει τις σχέσεις της με μερίδες της ισραηλιτικής κοινωνίας ή και πολιτικής.

Η δυτική σύγχυση – η σοφή κίνηση του Ομπάμα να μην βομβαρδίσει τη Συρία δεν ήταν, όμως, αρκετή.. Η Δύση χωρίς τοπικούς συμμάχους;
Σε ένα πρόσφατο άρθρο του ελληνικού περιοδικού Hotdoc διατυπώνεται μια θέση που σπάνια εμφανίζεται σε αναλύσεις – ότι το κλισέ μοντέλο της αμερικανικής παρέμβασης σύμφωνα με το οποίο οι αμερικανοί τα οργανώνουν όλα και όλα έχουν κάποιο στόχο για την αμερικανική πολιτική, είναι εντελώς λανθασμένο και αυτοαναφορικό εμπειρικά. Ουσιαστικά, αν δει κανείς την αμερικανική πολιτική από το 2003, όταν έγινε η εισβολή στο Ιράκ, είναι μια σειρά από συνεχόμενες αποτυχίες που οδηγούν στη διάλυση των σχέσεων ηγεμονίας της Δύσης στην περιοχή, και ανάδυση, συχνά, δυναμικών ακριβώς αντίθετων με αυτά που θα ήθελαν οι ΗΠΑ. Το Ιράκ είναι ένα κλασικό παράδειγμα – η απόπειρα για έλεγχο του ενεργειακού πλούτου, αφαίρεσε το καθεστώς Σαντάμ, για να παραδώσει ουσιαστικά το Ιράκ ή το μεγαλύτερο μέρος του, στη συμμαχία με το Ιράν. Η επακόλουθη αδυναμία των αμερικανών να βάλουν κάποια τάξη, και να υποχρεώσουν το Ισραήλ σε κάποιες υποχωρήσεις για να κατευναστεί η οργή των αράβων, οδήγησε σε αποστασιοποίηση ακόμα και των σύμμαχων τους, ενώ η βεβιασμένη κίνηση της Δύσης να στήριξη την ισλαμική αντεπανάσταση, την οποία προωθούσε η Σαουδική Αραβία, μετά τις ανατροπές στην Αίγυπτο και την Τυνησία το 2011, οδήγησε σε χάος ολόκληρες περιοχές, στην απώλεια εν δυνάμει συμμαχιών για τη Δύση [σήμερα οι κοσμικοί της Μέσης Ανατολής προσβλέπουν, αναγκαστικά, στη Ρωσία]. Η μόνη ουσιαστικά θετική κίνηση των ΗΠΑ ήταν άρνηση του Ομπάμα να βομβαρδίσει τη Συρία μετά την κατασκευή της δήθεν χημικής επίθεσης. Εκείνη η άρνηση εμπόδισε ένα νέο σενάριο Λιβύης, προκάλεσε βέβαια τη δυσφορία της Σαουδικής Αραβίας και της Τουρκίας, αλλά τουλάχιστον έθεσε και θέμα με ποιούς είναι πλέον σύμμαχοι οι ΗΠΑ. Αυτή τη στιγμή το σκηνικό για τις ΗΠΑ είναι θλιβερό. Οι βασικοί τους σύμμαχοι [Ισραήλ, Σαουδική Αραβία, Τουρκία] δεν ακολουθούν τις επιθυμίες των ΗΠΑ και μάλιστα είναι δυσαρεστημένες γιατί οι.. ΗΠΑ δεν προσαρμόζονται στις επιθυμίες τους.

Από την άλλη, η Γαλλία, η οποία έχει τεράστια ευθύνη για το χάος στη Λιβύη, φαίνεται να αλλάζει στρατηγική έμφαση μετά τις επιθέσεις στο Παρίσι, εστιάζοντας στον ισλαμισμό. Αλλά και η Γερμανία φαίνεται, πια, να βλέπει πολύ πιο θετικά την επαναπροσέγγιση με τη Ρωσία. Ιδιαίτερα μετά το κύμα των προσφύγων που εμφανίζεται στην Ευρώπη ως η απρόσμενη συνέπεια των πόλεμων τους οποίους ενθάρρυνε η Δύση..

Το βασικότερο πρόβλημα της Δύσης είναι το γεγονός ότι δεν έχει τώρα πια, δικούς της πιστούς πολεμιστές επί του εδάφους. Είναι χαρακτηριστικό το φιάσκο με τους μετριοπαθείς αντικαθεστωτικούς της Συρίας που εξοπλίζονταν από τους συντηρητικούς του αμερικανικού βαθέως κράτους, για να εμφανιστούν τα όπλα και τα αυτοκίνητα που τους δόθηκαν στα χέρια των ισλαμιστών-τζιχαντιστων


Και ο Ερντογάν τώρα; Αναζητώντας σύμμαχους
Ο Ερντογάν ήλπιζε σαφώς να οικοδομήσει την τουρκική αυτονομία στη στρατηγική συμμαχία με την ανατολή. Μέχρι πρόσφατα κυκλοφορούσε το σενάριο ότι είχε εισηγηθεί την ένταξη της Τουρκίας στο συνασπισμό της Σαγκάης [με την Ρωσία και την Κίνα], είχε εξαγγείλει την αγορά κινεζικών πυραύλων [ακυρώθηκε η αγορά πρόσφατα με την ανακοίνωση ότι θα κάνει δικούς της πύραυλους η Τουρκία], πόνταρε σε ρωσικό αγωγό φυσικού αερίου, ενώ μερικές από τις επιθέσεις των Γκιουλενιστών είχαν να κάνουν και με το εμπόριο με το Ιράν, σπάζοντας ουσιαστικά το εμπάργκο της Δύσης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Ερντογάν πόνταρε ότι θα εμφανίζονταν ως ο πιο εξευγενισμένος πόλος του σουννιτικού ισλαμισμού – αντίθετος με την Σαουδική Αραβία.

Η αντίδραση της Ρωσίας, όμως, οδήγησε, για την ώρα τουλάχιστον, στην κατάρρευση εκείνης ολόκληρης της στρατηγικής. Μετά την αποτυχία κατευνασμού της Ρωσίας, με την "έκφραση λύπης" κλπ, ο Ερντογάν στράφηκε στο Κατάρ, και στη Σαουδική Αραβία. Και τελικά και στο Ισραήλ. Αναζητά τους παλιούς δυτικούς σύμμαχους χωρίς τη δυτική σκέπη. Όμως, πόσο μπορούν να τον βοηθήσουν είναι αμφίβολο. Διότι η Τουρκία περιβάλλεται γεωγραφικά από περιοχές, οι οποίες είναι εχθρικές, ή εν δυνάμει εχθρικές, τώρα – Ρωσία, Συρία, Ιράκ, Ιράν. Πώς θα φτιάξει αγωγούς φυσικού αερίου και να μετατρέψεις τη χώρα σου σε κόμβο με τέτοιο περιβάλλον; Έτσι, έκανε την ανάγκη, συμφέρον και άνοιξε και πάλι το ευρωπαϊκό κανάλι επικοινωνίας. Και του Ισραήλ. Την Ευρώπη μπορεί να την εκβιάζει με τους πρόσφυγες, το Ισραήλ, όμως, τί να του προσφέρει; Ουσιαστικά, αυτή η επαναπροσέγγιση που γελοιοποιεί τις προηγούμενες διακηρύξεις του Ερντογάν, δείχνει και το πόσο πιεσμένη είναι η Τουρκία.

Σε αυτό το περιβάλλον, η Τουρκία προσπαθεί να φτιάξει ζώνες ασφάλειας με τις συντηρητικές τάσεις ανάμεσα στους κούρδους του Ιράκ – την τάση Μπαρζανί. Αλλά χωρίς λύση του κουρδικού μια τέτοια προσπάθεια είναι επισφαλής και για τους δυο – και την Τουρκία και τον Μπαρζανί. Ουσιαστικά, η Τουρκία θα ήθελε η δική της "αντιτρομοκρατική εκστρατεία" να στραφεί εναντίον των κούρδων. Αλλά η αποτυχία της τουρκικής πολιτικής στη Συρία πουθενά αλλού δεν είναι πιο εμφανής από τη δημιουργία κουρδικής αυτόνομης ζώνης στα σύνορα της με την Συρία. Ένας πραγματικός εφιάλτης. Και το χειρότερο οι αμερικανοί μη έχοντας, πια, άλλους σύμμαχους στους οποίους μπορούν να βασιστούν επί του εδάφους στρέφονται και στους κούρδους της Συρίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η παρέμβαση στο Ιράκ απειλεί να δημιουργήσει μια νέα εστία έντασης – μπορεί να μην βοηθήσει στην αντιμετώπιση των κούρδων [που λογικά είναι ο αντικειμενικός στόχος] αλλά θα στρέψει ακόμα περισσότερο την σιητική τάση του Ισλάμ εναντίον της Άγκυρας. Και να σκεφτεί κανείς ότι μόλις μερικά χρόνια πριν, ο Ερντογάν ήταν δημοφιλής και ανάμεσα στους οπαδούς της Χιζμπολλάχ.. Από ηγέτης του Ισλάμ.. σε εισβολέας;

Το άγχος των μοναρχιών το κόλπου- και η σουννιτική «συμμαχία»
Η Σαουδική Αραβία βρίσκεται, επίσης, σε δύσκολη κατάσταση. Παρά τα εκατομμύρια που έχει ξοδέψει από το 2011 για να μετατοπίσει την αναταραχή στο αραβικό κόσμο [και οι εχθροί της ήταν τρεις – τα κοσμικά καθεστώτα, οι σιητές, αλλά οι τάσεις της μουσουλμανικής αδελφότητας] η επιτυχία ήταν σαφώς περιορισμένη. Ανατράπηκε ο Καντάφι, καταστάληκε [για την ώρα] η εξέγερση στο Μπαχρέιν, και εμποδίστηκε η σταθεροποίηση της μουσουλμανικής αδελφότητας στην Αίγυπτο. Όμως, το χάος στην γειτονική Υεμένη είναι διευρυνόμενο με τους αντίπαλους της, του Χούθι να βρίσκονται σε σημαντική θέση, στη Συρία δεν κατάφερε να ανατρέψει τον Άσσαντ, το Ιράν βγήκε από τις  δυτικές κυρώσεις και απλώνει την επιρροή του, ενώ η γενικότερη αναταραχή φαίνεται να έρχεται και στα σύνορα της. Τα έξοδα αυξάνονται, αλλά και τα έσοδα μειώνονται μετά από τις ακροβασίες της σε σχέση με την τιμή του πετρελαίου [υπάρχει η φήμη ότι σκόπιμα άφηνε την τιμή να πέσει για εκβιάσει τον Πούτιν]. Και οι πιέσεις για τις πρακτικές του Ισλαμικού κράτους άρχισαν να εστιάζουν τις πιέσεις και της δυτικής κοινής γνώμης στην πόρτα της Ριάντ.


Σε αυτό το πλαίσιο, ανακοίνωσε ένα δικό της συνασπισμό ενάντια στην τρομοκρατία. Αμέσως μετά την ανακοίνωση χώρες όπως το Πακιστάν, η Ινδονησία και η Μαλαισία φάνηκαν να μην ξερουν. Η Σαουδική Αραβία θέλει να νομιμοποιήσει την θέση της – αφου δεν μπορεί, πια, να βασίζεται στην Δύση. Αλλά σε ποιούς μπορεί να βασίζεται; Έχει εντάξει λ.χ. και την Τουρκία και το Κατάρ στην «συμμαχία». Όμως, αυτοί είναι εξ’ ανάγκης σύμμαχοι με ιστορικές διάφορες με τη Ριάντ – και για θέματα στρατηγικής, αλλά και για το ποιός θα είναι το ‘αφεντικό’.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου