25 Οκτ 2015

Η ασταθής θέση του δολαρίου και η ανάδυση των άλλων πόλων πολιτικής – στρατιωτικής ισχύος, αλλά και οικονομικής νομισματικής δύναμης και πρακτικής

[όταν οι βρετανοί υποδέχονται με κόκκινο χαλί τον κινέζο πρόεδρο και το κατ’ εξοχήν περιοδικό του κεφαλαίου προβληματίζεται για το ρόλο του δολαρίου, το σύμπτωμα είναι μάλλον σαφές]

Η κρίση της αμερικανικής ηγεμονίας
Σε μια εκτενή ανάλυση στις αρχές Οκτωβρίου, ο Economist[1] παρουσίασε τη βασική αντίφαση της θέσης του δολαρίου [“dominant and dangerous”/κυρίαρχο και επικίνδυνο] – εκφράζοντας ενδεχομένως και την ανησυχία όσων έχουν επενδύσει στη συνέχεια της ηγεμονικής του θέσης στις διεθνείς συναλλαγές. Από την μια, το δολάριο, παρά τις προειδοποιήσεις ή τους φόβους ότι θα χάσει τη θέση του ως βασικό νόμισμα στις διεθνές συναλλαγές, φαίνεται να αντέχει ακόμα. Αυτή η αντοχή όμως – είναι ακριβώς αυτό. Αντοχή και όχι εγγύηση διαρκείας ή ακόμα περισσότερο ηγεμονίας. Ένα ηγεμονικό νόμισμα δεν μπορεί, όμως, να είναι απλώς ένα μέσο. Κουβαλά μαζί του και την εξουσία/ισχύ ή την εικόνα ισχύος του κράτους που το εκδίδει. Και γενικά, το ηγεμονικό νόμισμα είναι συνήθως το νόμισμα εκείνου του κράτους που ασκεί μια οικονομική και πολιτική ηγεμονία στο πλανήτη.



Μια συγκριτική αναφορά στην «οικονομική δύναμη από το 1870 – με τις προβλέψεις για τις τάσεις μέχρι το 2032: από τις διαμάχες των ευρωπαίων [Βρετανίας, Γαλλίας, Γερμανίας, στη σύντομη ηγεμονία  ΗΠΑ στον 20ο αιώνα, και στην ανάδυση της Κίνας στον 21ο]

Η άνοδος του δολαρίου, ωστόσο, φαίνεται να συμβαδίζει και με την κρίση αυτής τη ηγεμονίας – τουλάχιστον πολιτικά. Οι ΗΠΑ, όπως φαινεται και στον πίνακα είχαν φτάσει στο απόγειο της οικονομικής τους δύναμης το 1950, ενώ το 1973 είχε αρχίσει η παρακμή και άρχισαν να αναδύονται οι οικονομίες της Ιαπωνίας και της Δ. Γερμανίας. Όταν ο Νίξον αποφάσισε να αποδεσμεύσει το δολάριο από το χρυσό την δεκαετία του 1970, αναγνώριζε ουσιαστικά ότι ο κανόνας του χρυσού δεν μπορούσε να λειτουργήσει με τα αποθέματα που είχαν οι ΗΠΑ,  πόνταρε στο ότι η ανάγκη των δυτικών χωρών για μια ισχυρή ηγεμονική δύναμη, όπως τις ΗΠΑ, θα διατηρούσαν το δολάριο σε ντε φάκτο ηγεμονικό νόμισμα. Και εν μέρει αυτό έγινε – έτσι, ενώ από τις δεκαετίες του 1960-70 άρχισε να γίνεται εμφανές ότι η Δ. Γερμανία και η Ιαπωνία εμφανίζονταν ως οι νέες μεγάλες οικονομικές δυνάμεις του δυτικού κόσμου, εντούτοις οι ΗΠΑ, παρά την απώλεια της απόλυτης οικονομικής δύναμης, και την αμφισβήτηση της στρατιωτικής τους δύναμης [όπως το Βιετνάμ] παρέμειναν στο ρόλο του δυτικού ηγεμόνα. Και αυτό το καθεστώς πήρε μια έξτρα ενίσχυση την δεκαετία του 1990, όταν στην «στιγμή» της «μόνο-πολυπολικής» κατάστασης, όπως την ονόμασε ο Χάντιγκτον, οι ΗΠΑ φάνταζαν ως η μοναδική υπερδύναμη [ο «μοναχικός σερίφης»] ενώ ουσιαστικά αναδύονταν πια και άλλοι αυτονόμοι πόλοι στο διεθνές σύστημα. Ήταν φανερό, για όποιον ήθελε να δει τα δεδομένα κάτω από την επιφάνεια [και οικονομικά και πολιτικά] ότι η συγκρότηση της εξουσίας στο παγκόσμιο σύστημα άλλαζε. Επιβεβαιωνόταν η πρόβλεψη των μαρξιστών θεωρητικών/αναλυτών της σχολής του «παγκόσμιου συστήματος», όπως ο Βάλλερσταϊν και ο Αρρίγκι, ότι η αμερικανική ηγεμονία είχε μπει πια σε περίοδο παρακμής από την δεκαετία του 1970. Οι ευρωπαίοι σχεδίαζαν, πια, το δικό τους νόμισμα – και μερικοί θεωρούν ότι το ύστατο "αμάρτημα" [για τις ΗΠΑ] του Σαντάμ, το οποίο προκάλεσε την εισβολή του 2003 ως προσπάθεια αποτροπής - ήταν ότι ουσιαστικά έκανε ένα άνοιγμα στο ευρώ, για να αντικαταστήσει το δολάριο στις πωλήσεις πετρελαίου. Και αυτή η ανάλυση υποδεικνύει ότι αυτό ίσως να ήταν και το «ύστατο αμάρτημα» του Καντάφι – η προσπάθεια να δημιουργηθεί ένα αφρικανικό νόμισμα.

Ήδη, η αναδυόμενη οικονομική δύναμη της Κινας φαίνεται.. και από την υποχώρηση των ΗΠΑ από μια σειρά τομέων στους οποίους μόλις 20 χρόνια προηγουμένως ήταν ηγεμονική. Η κατάσταση της χρησης του δολαρίου στην παρούσα φάση φαίνεται να είναι κοντά στην κατάσταση που ήταν τη δεκαετία του 1980. Αλλά και τότε είχαν αρχίσει οι συζητήσεις για την υποχώρηση της αμερικανικής επιρροής. Και υπήρξε μια νέα υποχώρηση στις αρχές του 2000.  Σήμερα, το δολάριο χρησιμοποιείται μεν – αλλά φαίνεται, ταυτόχρονα να υπάρχει για πρώτη φορά μια συνειδητή προσπάθεια από τις άλλες μεγάλες δυνάμεις να αναπτύξουν αυτόνομους μηχανισμούς πληρωμής και ανταλλαγής. Σε αυτό το πλαίσιο, το δολάριο.. θα πρέπει ίσως να αντιμετωπίσει την πιθανότητα υποσκελισμού του – αφού η πιθανότητα επιστροφής των ΗΠΑ σε ηγεμονικό ρόλο είναι εκτός συζήτησης

Η πραγματικότητα του πολύ-πολικού κόσμου
Το ευρώ μπορεί να μην κατάφερε ακόμα να αναδειχθεί ως αντίπαλο δέος στο δολάριο, εν μέρει γιατί η Ε.Ε. είναι ακόμα ένα υπό εξέλιξη σχήμα με αμφίβολες προοπτικές ως σύνολο, όπως έδειξαν οι διαμάχες της περίοδου μετά το 2010. Όμως η στρατιωτική       αποτυχία των αμερικανών να επιβληθουν στο Ιράκ [το οποίο μεταφράζεται σε ήττα για μια ηγεμονική δύναμη, αφού ρίσκαρε την επίδειξη δύναμης – για να εμπεδώσουν την ηγεμονία τους στην παραγωγή ενέργειας - και μετά αναγκάστηκε να αποδεχθεί την αποτυχία] οδήγησε σε ένα νέο πλαίσιο. Οι ΗΠΑ δεν έχουν πια την οικονομική[2] η πολιτική δύναμη να εμφανίζονται ως η μοναδική υπερδύναμη, αλλά εξακολουθούν να τυπώνουν το νόμισμα, στο οποίο γίνονται οι περισσότερες διεθνείς συναλλαγές.  Και ο νέος οικονομικός αντίπαλος δεν είναι πια σχετικά μικρές χώρες, όπως η Γερμανία και η Ιαπωνία, αλλά η Κίνα – η οποία έχει, όχι απλώς την ικανότητα να παράγει και μια εν δυνάμει τεράστια αγορά.

Και ενισχύοντας αυτή την ανισομέρεια οικονομικής δύναμης και πολιτικής υπάρχουν μια σειρά από τάσεις – η αυξανόμενη απροθυμία μεγάλου μέρους του αμερικανικού κοινού [απροθυμία αποδοχής διεθνών συμφωνιών, δυσπιστία για επεμβάσεις κοκ] να στηρίξουν μια παρεμβατική εξωτερική πολιτική που θα δικαιολογεί την θέση του δολαρίου. Αν και βέβαια αναλυτές από την οπτική γωνιά του Economist, παρουσιάζουν αυτή την απροθυμία ως «παραδοξότητα», αυτή η αντίδραση, αν και ετερόκλητη ιδεολογικά [έχει και αριστερές και δεξιές καταβολές – στο αμερικανικό πλαίσιο] εντούτοις, όπως θα έλεγε και ο Τσόμσκυ, εκφράζει την έστω και αμυδρή κατανόηση ότι η εξωτερική επέκταση, λειτουργεί και σε βάρος των συμφερόντων της πλειοψηφίας – και οικονομικά, αλλά και πολιτικά όσον αφορά στη λειτουργία της δημοκρατίας. Η λογική της «αυτοκρατορίας» υπονομεύει την λογική της δημοκρατίας.

Αλλά ακόμα πιο σημαντικά τα δεδομένα της παγκόσμιας οικονομίας δείχνουν ότι ο πολύ-πολικός κόσμος δεν είναι, πια, μια πρόβλεψη, αλλά είναι εδώ. Έτσι, ενώ οι αμερικανικές αρχές χρησιμοποιούν το γεγονός ότι πολλές διεθνές συναλλαγές γίνονται σε δολάρια για να παρεμβαίνουν σε υποθέσεις έξω από την κρατική δικαιοδοσία των ΗΠΑ, ταυτόχρονα οικονομικά η Κίνα [με το Χονγκ Κονγκ] έχει πια φτάσει τις ΗΠΑ όσον αφορά στο ΑΕΠ [ηδη όπως φαινεται στον πίνακα στην αρχή του κειμένου, η Κίνα πλησίαζε τις ΗΠΑ από το 2010] και πολιτικά είναι σαφές ότι η επιστροφή της Ρωσίας σε ρόλο μεγάλης δύναμης ενισχύει την εικόνα του πολύ-πολικού κόσμου και στρατιωτικά και πολιτικά.

Η προσπάθεια νομισματικής υπονόμευσης πέτυχε το 1956 απέναντι στη Βρετανία, αλλά όχι το 2014 απέναντι στη Ρωσία
Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι τα μετέπειτα της ουκρανικής κρίσης ήταν και ένα τεστ της πραγματικότητας του νέου κόσμου – οι ΗΠΑ φάνηκαν να ποντάρουν σε ένα σενάριο υπονόμευσης της αξίας του ρουβλίου ανάλογης της πίεσης που άσκησαν κάποτε οι ΗΠΑ στους βρετανούς για να αποχωρήσουν από το Σουέζ το 1956. Όμως, οι καιροί άλλαξαν όντως. Η ρωσική οικονομία δέχθηκε μεν πιέσεις, και με την υποχώρηση της τιμής του φυσικού αερίου και του πετρελαίου, αλλά και από τις κυρώσεις για το ουκρανικό. Αλλά η ρωσική οικονομία δεν κατέρρευσε. Έδειξε να έχει αντοχές – και την στήριξε η Κίνα [η οποία έκανε ανάλογες κινήσεις στήριξης και στη λατινική Αμερική λ.χ.]. Μέχρι τις αρχές του 2015, ήταν σαφές ότι η χρηματιστηριακή επίθεση δεν πέτυχε. Η άνοδος του ρουβλιού μετά τη ρωσική επέμβαση στη Συρία έδειξε και τη διασύνδεση οικονομίας και πολιτικής.

Αλλά, αν η αποτυχία της πολιτικής της νομισματικής υπονόμευσης είναι δείγμα της αποτυχίας των μηχανισμών επιβολής, οι κινήσεις των αντίπαλων των ΗΠΑ φαίνονται να προδιαγράφουν τις τάσεις ενός αναδυόμενου κόσμου – ο οποίος κινείται πια και πέρα από το δολάριο. Η Κίνα και η Ρωσία αυξάνουν τις ανταλλαγές στα δικά τους νομίσματα και το ενθαρρύνουν και με άλλες χώρες. Ταυτόχρονα, η Κίνα μπαίνει δυναμικά σε μια σειρά διεθνών επενδύσεων] είτε στη Βρετανία, είτε στον "νέο δρόμο του μεταξιού" στην ευρασία] που λειτουργούν ως προσφορές αποσκίρτησης από τη μονοδιάστατη αμερικανική εξάρτηση - και για τους ευρωπαίους. Ήδη, η αποστασιοποίηση, ακόμα και των βρετανών συντηρητικων από τις συμβουλές της Ουάσιγκτον για να μην συμμετάσχουν οι βρετανοί στις κινέζικες επενδύσεις, έπεσαν σε κλειστά αυτιά.

Ήδη, η αναδυόμενη οικονομική δύναμη της Κίνας φαίνεται, από την ανάλυση και του Economist, και από την υποχώρηση των ΗΠΑ από μια σειρά τομέων στους οποίους μόλις 20 χρόνια προηγουμένως ήταν ηγεμονική. Η κατάσταση της χρησης του δολαρίου στην παρούσα φάση φαίνεται να είναι κοντά στην κατάσταση που ήταν τη δεκαετία του 1980. Αλλά και τότε είχαν αρχίσει οι συζητήσεις για την υποχώρηση της αμερικανικής επιρροής. Και υπήρξε μια νέα υποχώρηση στις αρχές του 2000.  Σήμερα, το δολάριο χρησιμοποιείται μεν – αλλά φαίνεται, ταυτόχρονα να υπάρχει για πρώτη φορά μια συνειδητή προσπάθεια από τις άλλες μεγάλες δυνάμεις να αναπτύξουν αυτόνομους μηχανισμούς πληρωμής και ανταλλαγής. Σε αυτό το πλαίσιο, το δολάριο, όπως φαίνεται να υπαινίσσεται και η ανάλυση του βρετανικού περιοδικού, θα πρέπει ίσως να αντιμετωπίσει την πιθανότητα υποσκελισμού του – αφού η πιθανότητα επιστροφής των ΗΠΑ σε ηγεμονικό ρόλο είναι εκτός συζήτησης. Και για να το συζητούν αυτό μέχρι και οι βρετανοί, που έχουν εν μέρει επενδύσει στη λειτουργία της οικονομίας τους ως μέρος του αμερικανικού συστήματος, είναι μάλλον και αυτό ένα σύμπτωμα του αέρα της αλλαγής που έρχεται.










[1] Economiost 2\3-9 October, 2015
[2] Μέχρι πριν 20 χρόνια, οι ΗΠα είχαν το μεγαλύτερο βάρος όσον αφορά στο παγκόσμιο ΑΕΠ – αλλά και την πρώτη θέση σε τομείς που καθόριζαν την παγκόσμια οικονομία. Όχι, όμως, τώρα πια.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου