21 Ιουν 2015

Η υφαρπαγή του ωκεανού Μαρία Χατζημιχαήλ



Ο όρος της «υφαρπαγής του ωκεανού» (οcean grabbing) είναι ένας πολύ πρόσφατος όρος μιας όχι και τόσο πρόσφατης πρακτικής. Ο όρος ξεκίνησε να παίρνει σάρκα και οστά όταν το «Διεθνικό Ινστιτούτο» [Transnational Institute (1)] δημοσίευσε το αλφαβητάρι για την υφαρπαγή των ωκεανών, τον Σεπτέμβριο του 2014. Ο όρος όμως προτάθηκε αρχικά από τον Olivier De Schutter, ειδικό rapporteur των Ηνωμένων Εθνών για το «δικαίωμα στο φαγητό» (right to food) το 2012, ο οποίος τόνισε πως η υφαρπαγή του ωκεανού υπό τη μορφή είτε ύποπτων συμφωνιών, οι οποίες έχουν αρνητικές επιπτώσεις στους παράκτιους ψαράδες, είτε μη καταγεγραμμένων αλιευμάτων και παρεμπόδισης της πρόσβασης των τοπικών κοινοτήτων στους φυσικούς πόρους, είναι ένα θέμα εξίσου σοβαρό όσο και η «υφαρπαγή της γης» (land grabbing).

Η υφαρπαγή των ωκεανών είναι η συνέχιση της πρακτικής της υφαρπαγής της γης, και η περίφραξή τους, η μετατροπή τους δηλαδή (των κοινών – the commons) σε ιδιωτική περιουσία. Όπως περιγράφει και ο Κώστας Χατζημιχάλης στο άρθρο του σε αυτό το τεύχος, η πρακτική αυτή δεν σχετίζεται μόνο με την ιδιωτικοποίησή του κοινού αγαθού, αλλά και με τη διαχείρισή του σύμφωνα με τις επιταγές των δυνάμεων της αγοράς και του χρηματικού κέρδους.

Ο Bennet και άλλοι, σε δημοσίευση τους στην ακαδημαϊκή επιθεώρηση Marine Policy, το 2015 επιχείρησαν να ορίσουν το πρόβλημα ως εξής: «η υφαρπαγή των ωκεανών αναφέρεται στην αποστέρηση ή οικειοποίηση της χρήσης, τον έλεγχο ή την πρόσβαση σε θαλάσσιο χώρο ή και θαλάσσιους πόρους από αρχικούς χρήστες, δικαιούχους ή κατοίκους. Η υφαρπαγή του ωκεανού λαμβάνει χώρα μέσω ακατάλληλων διαδικασιών διακυβέρνησης, και συχνά με πρακτικές οι οποίες υπονομεύουν την ανθρώπινη ασφάλεια και το βιοπορισμό, αλλά και με πρακτικές οι οποίες επιφέρουν δυσμενείς επιπτώσεις, βλάπτοντας έτσι την οικολογική ισορροπία και την κοινωνική ευημερία. Η υφαρπαγή του ωκεανού μπορεί να διαπράχθεί από δημόσιους φορείς, αλλά και από ιδιωτικά συμφέροντα».

Σημαντικά παραδείγματα οικειοποίησης των ωκεανών παρατηρούνται εδώ και χρόνια και οι ομάδες που κυρίως επηρεάζονται είναι οι παράκτιοι ψαράδες και οι παράκτιες κοινότητες. Η υφαρπαγή παρατηρείται σε πολλαπλά επίπεδα και ζητήματα: από τους παράκτιους ψαράδες στη μαυριτανία, όπου η κυβέρνηση πωλεί το «δικαίωμα στην αλίευση» (right to fish) σε τρίτες χώρες (συμπεριλαμβανομένων κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης), και τους ψαράδες στη Δανία, όπου το σύστημα του Individual Transferable Quotas (ITQs) έχει μετατρέψει τα ψάρια και τα αλιεύματα σε μετοχές, μέχρι τους ψαράδες στην Κύπρο, ο χώρος αλιείας των οποίων περιορίζεται ολοένα και οερισσότερο, λόγω της προώθησης άλλων πιο κερδοφόρων χρήσεων της θάλασσας, όπως η ανάπτυξη ιχθυοκαλλιεργειών και η εκμετάλλευση υδρογονανθράκων.

Η υφαρπαγή της κοινής μας κληρονομιάς;
Σε ποιους ανήκει τελικά η θάλασσα; Ο Ολλανδός Hugo Grotius (1583-1645), ο οποίος θεωρείται πατέρας του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας, στο έργο του με τίτλο “Mare Liberum” που εκδόθηκε το 1609, διατύπωσε τη νομική άποψη ότι οι θάλασσες δεν ανήκουν στην αποκλειστική κυριαρχία κανενός κράτους και ότι πρέπει να παραμείνουν ελεύθερες στη χρήση όλων. Για αυτή του τη θεωρία, ο Grotius βασίστηκε σε δύο ουσιαστικές διαπιστώσεις, αφενός στο ότι ο θαλάσσιος χώρος δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο «κυριαρχίας» (Dominium) ή ιδιοποίησης κανενός, και αφετέρου στο ότι η ίδια η θάλασσα από τη φύση της είναι απέραντη και άρα δεν μπορεί να κατακερματιστεί. μετά τον Grotius διατυπώθηκαν άλλες δύο απόψεις από διεθνολόγους. Από τη μια πλευρά υποστηρίζεται ότι η ανοιχτή θάλασσα είναι “Res nullius”, δηλαδή δεν ανήκει και δεν μπορεί να ανήκει σε κανένα κράτος, και από την άλλη ότι είναι “Res communis”, δηλαδή «κοινή» για όλους και σαν τέτοια ανήκει εξίσου και αδιαίρετα σε όλα τα κράτη.

Η αρχή της ελευθερίας των θαλασσών αποτελούσε βασικό θεσμό του κλασικού Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας από τον 17ο αιώνα μέχρι και το 1945, όταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Χάρρυ Τρούμαν, ανταποκρινόμενος σε πιέσεις των εταιρειών πετρελαίου, αναγνώρισε μέσω μιας Διακήρυξης το αποκλειστικό δικαίωμα των ΗΠΑ να εκμεταλλεύονται τον ορυκτό πλούτο της ηπειρωτικής τους υφαλοκρηπίδας (2). Στη συνέχεια, η Διακήρυξη αυτή υιοθετήθηκε και από άλλα παράκτια κράτη, όπως η Αργεντινή και η Χιλή. Αργότερα, ο Arvid Pardo, μόνιμος αντιπρόσωπος της Μάλτας στα ΗΕ, απευθυνόμενος στην ολομέλεια των ΗΕ το 1967, έθεσε το ζήτημα της κυριαρχίας του βυθού των θαλασσών, των ωκεανών και του υπεδάφους του στην ανοικτή θάλασσα, έξω από τα όρια της εθνικής δικαιοδοσίας, ζητώντας την εκμετάλλευση των πηγών τους προς όφελος της ανθρωπότητας. Έτσι, προώθησε την έννοια της «κοινής κληρονομιάς της ανθρωπότητας», μια αρχή η οποία λόγω των μεγάλων οικονομικών συμφερόντων δεν έγινε αποδεκτή, παρά μόνο για τον βυθό των ωκεανών (παρότι και σε αυτό το επίπεδο παρατηρούνται συνεχώς παρεκκλίσεις).

Το παράδειγμα της θαλάσσιας ιχθυοκαλλιέργειας
Η θαλάσσια ιχθυοκαλλιέργεια, δηλαδή η εκτροφή υδρόβιων οργανισμών (μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνονται τα ψάρια, τα μαλάκια, τα καρκινοειδή και τα υδρόβια φυτά) στη θάλασσα, προωθείται ως μέρος της λύσης, η οποία μπορεί να συμβάλει στη μείωση της πίεσης στα ιχθυαποθέματα και την κάλυψη της αυξανόμενης ζήτησης στην κατανάλωση ψαριών. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του FAO, το 47% του συνόλου των ψαριών που καταναλώνονται από τον άνθρωπο προέρχονται από την υδατοκαλλιέργεια (3).

Μιλάμε για υφαρπαγή; Υποστηρίζω πως ναι. Σε έρευνα τους οι Ertör & Ortega-Cerdà (4) και μετά από ανάλυση 24 περιπτώσεων συγκρούσεων και αντιπαραθέσεων για θαλάσσιες ιχθυοκαλλιέργειες στην Ευρώπη, υπογραμμίζουν πως προκύπτουν σημαντικά πολιτικά μαθήματα και συμπεράσματα από σαφείς προειδοποιήσεις, οι οποίες πρέπει να ληφθούν έγκαιρα υπόψη κατά την προώθηση σχετικών στρατηγικών και πολιτικών. Αυτά σχετίζονται με μία σειρά ζητημάτων περιβαλλοντικής δικαιοσύνης, όπως: η δίκαιη κατανομή του ρίσκου, του κόστους και του οφέλους των ιχθυοκαλλιεργειών μεταξύ των διαφόρων φορέων· η αναγνώριση των διαφόρων φορέων ως εταίρων, οι οποίοι μπορούν να λαβουν μέρος και να διαβουλευτούν· το δικαίωμα συμμετοχής στη διαδικασία λήψης αποφάσεων σχετικών με το καθεστώς χρήσης των ωκεανών και των θαλασσών· η ύπαρξη κατάλληλων διαδικασιών, μέσω των οποίων οι φορείς μπορούν να εισακουστούν· και τέλος η δημιουργία των απαραίτητων μηχανισμών παρακολούθησης των επιπτώσεων που προκαλεί η λειτουργία των ιχθυοκαλλιεργειών στην ακεραιότητα και την εύρυθμη λειτουργία των οικοσυστημάτων, αλλά και την ευημερία των ίδιων των παράκτιων κοινοτήτων.

Συγκεκριμένα παραδείγματα από την Ελλάδα και την Κύπρο καταδεικνύουν και αποδεικνύουν την εναντίωση των παράκτιων ψαράδων στην υφαρπαγή των ωκεανών από τη μια πλευρά, αφού ο χώρος που παραδοσιακά χρησιμοποιούσαν ουσιαστικά οικειοποιείται από ιδιωτικά συμφέροντα και μεγάλες επιχειρήσεις, καθώς και των τοπικών πληθυσμών από την άλλη πλευρά, ένα σημαντικό μέρος των οποίων αντιλαμβάνεται την παράκτια αλιεία ως μια σημαντική πηγή της κοινωνικο-πολιτιστικής ζωής τους και ευημερίας. Ειδικότερα, οι συγκρούσεις που παρατηρούνται στην Ελλάδα φέρνουν στην επιφάνεια ζητήματα που σχετίζονται με όλες τις αρχές τις περιβαλλοντικής δικαιοσύνης, τις οποίες ανέφερα πιο πάνω. μέσω μίας αντίστοιχης έρευνας που διενεργήθηκε στην Κύπρο5, διαφαίνεται ότι η αδικία αλλά και η διαφθορά είναι φαινόμενα που αλληλοδιαπλέκονται στις περιπτώσεις της υφαρπαγής της θάλασσας, όπως π.χ. η συνεχιζόμενη παράνομη λειτουργία θαλάσσιας ιχθυοκαλλιέργειας, η οποία ανήκει στον νυν Υπουργό Εσωτερικών και ιδιοκτήτη μεγάλου συγκροτήματος μέσων μαζικής ενημέρωσης, αλλά και την αποσιώπηση της αντίστασης των παράκτιων κοινοτήτων.

Από το «Γη και Ελευθερία» στο «Κοινά και Ελευθερία»
Η υφαρπαγή του ωκεανού οδηγεί στην οικειοποίηση ενός αγαθού που δεν είναι απλά ζωτικής σημασίας για τις παράκτιες κοινότητες και τους ψαράδες, αλλά είναι ταυτόχρονα ένα κοινό δημόσιο αγαθό, η ροή του οποίου απ’ άκρη σ’ άκρη του πλανήτη ενώνει ανθρώπους μεταξύ τους και με το περιβάλλον. Ο αγώνας για τους ωκεανούς και τις θάλασσες είναι αγώνας για την προστασία της κοινής κληρονομιάς της ανθρωπότητας από τις δυνάμεις του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού και του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού. Είναι αγώνας για τα Κοινά και την Ελευθερία!

1. http://www.tni.org/
2. Μυλωνόπουλος, Δ. & Μοίρα, Π. Η διεθνολογική παράμετρος της θαλάσσιας επιστημονικής έρευνας. 2012. http://www.nomosphysis.org.gr/articles.php?artid=4506&lang=1&catpid=1#_ftn6
3. Υδατοκαλλιέργεια στην ΕΕ. http://ec.europa.eu/fisheries/documentation/publications/cfp_brochure/aquaculture_el.pdf
4. Ertör, Ι. & Ortega-Cerdà, M. 2015. Political lessons from early warnings: Marine finfish aquaculture conflicts in Europe. Marine Policy, 51.
5. Hadjimichael, M. Bruggeman, A. & Lange, M.A. 2014. Tragedy of the few? A political ecology perspective of the right to the sea: The Cyprus marine aquaculture sector. Marine Policy, 49.


Η υφαρπαγή του ωκεανού οδηγεί στην οικειοποίηση ενός αγαθού που δεν είναι απλά ζωτικής σημασίας για τις παράκτιες κοινότητες και τους ψαράδες, αλλά είναι ταυτόχρονα ένα κοινό δημόσιο αγαθό, η ροή του οποίου απ’ άκρη σ’ άκρη του πλανήτη ενώνει ανθρώπους μεταξύ τους και με το περιβάλλον. Ο αγώνας για τους ωκεανούς και τις θάλασσες είναι αγώνας για την προστασία της κοινής κληρονομιάς της ανθρωπότητας από τις δυνάμεις του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού και του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού. Είναι αγώνας για τα Κοινά και την Ελευθερία!

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου