18 Ιαν 2015

Η σφαγή στο Charlie Hebdo, και ο Ιανός της κριτικής ανάλυσης

Posted on by lesxiyperdomon

του Χ.Μ.


Η πολύ πρόσφατη σφαγή στο Charlie Hebdo πυροδότησε ποικίλες αντιδράσεις, έδωσε λαβή στην παραγωγή διαφορετικών αφηγημάτων γύρω από το τρίπτυχο ελευθερία της έκφρασης, (ισλαμικός) φονταμενταλισμός, ιμπεριαλισμός. Θα μπορούσε να πει κανείς, πως κάτι τόσο τραγικό αποτέλεσε τουλάχιστον τροφή για (ανα)στοχασμό.

Επιχειρώντας να παρακολουθήσει κανείς τις διάφορες συζητήσεις, εντός κι εκτός Ελλάδας, θα διαπιστώσει μια σειρά από μονόλογους που είτε προέρχονται από διαφορετικούς χώρους ή σχολές σκέψειςείτε αποτελούν συζητήσεις εντός λ.χ. της αριστεράς. Οι τελευταίες θα απασχολήσουν το κείμενο αυτό, γιατί αν μη τι άλλο αυτές οι σκέψεις απασχολούν και τον γράφοντα∙ παρόλα αυτά ορισμένες γενικεύσεις μπορούν να γίνουν μιας και τα δυο στοιχεία που ενυπάρχουν στην ενδοαριστερή συζήτηση, υπάρχουν και στη γενικότερη πραγμάτευση του γεγονότος. Τα δυο αυτά στοιχεία, δεν είναι παρά ο οξιντενταλισμός (occidentalism) και ο οριενταλισμός (οριενταλισμός) που διαπερνούν τις περισσότερες αναλύσεις.

Το δέντρο, το δάσος και η ελευθερία της έκφρασης
Πριν περάσουμε στο θέμα καθαυτό, πρέπει να αναφερθούμε σε δυο σημεία που υπάρχουν σε αρκετές τοποθετήσεις και που θαρρώ είναι προβληματικά.

Το πρώτο σχετίζεται με το κατά πόσο είναι (πολιτικά) ορθό να πηγαίνει κανείς πέρα από το γεγονός της δολοφονίας καθαυτό και να διερευνά άλλες πτυχές του γεγονότος. Δηλαδή, πολλοίεπιζητούν τον περιορισμό της συζήτησης στο τραγικό συμβάν  καθαυτό. Κατανοητό εάν θεωρεί κανείς πως επρόκειτο για ένα μεμονωμένο συμβάν και αποκλειστικό απότοκο της συνάντησης των σκίτσων του περιοδικού από τη μια, και ορισμένων φανατικών μουσουλμάνων από την άλλη. Αλλά επειδή είναι κατανοητό δεν σημαίνει πως είναι και αποδεκτό. Αντιθέτως, μια τέτοια οπτική εστιάζει αποκλειστικά στην φρικιαστική απόληξη μιας πολυεπίπεδης διαδικασίας, η οποία θα επιχειρηθεί να διερευνηθεί παρακάτω.

Το δεύτερο σημείο αποτελείται από τη συζήτηση για την ελευθερία της έκφρασης και την σάτιρα. Ως θέμα συζήτησης καθόλου προβληματικό και γενικώς επίκαιρο. Ειδικά όμως, είναι εξόχως προβληματικό, διότι το γεγονός αυτό αποτελεί την έκφραση μιας κατάστασης και όχι την κατάσταση καθαυτή. Οι επιθέσεις στο Χυτήριο κατά τη διάρκεια της παράστασης Corpus Christi υπήρξαν έκφραση της ανόδου του νεοναζισμού, του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας—ας μην ξεχνάμε πως η Χρυσή Αυγή ήταν αυτή που πρωτοστατούσε—στην ελληνική κοινωνία, η καταδίκη του διαχειριστή της σελίδας Γέροντας Παστίτσιος στο facebook, παράγωγο της φασιστικοποίησης της δημόσιας ζωής της χώρας, και οι δολοφονίες στο Charlie Hebdo, αποτέλεσμα της ανόδου του ισλαμικού φονταμενταλισμού και των πιο ακραίων στοιχείων του, των τζιχαντιστών. Κανένα από τα τρία συμβάντα που χρησιμοποιήθηκαν ως παραδείγματα, δεν αποτελούσαν πρώτιστα ζητήματα ελευθερίας της έκφρασης, της κριτικής ή της σάτιρας, ή για να τεθεί διαφορετικά, δεν αντιμετωπίστηκαν με τον τρόπο που αντιμετωπίστηκαν, από τους νεοναζί, την ελληνική κυβέρνηση και τους φονταμενταλιστές αντίστοιχα, διότι ξεπερνούσαν κάποια ορατά ή αόρατα όρια που αφορούν την τέχνη ή την σάτιρα. Αντιμετωπίστηκαν με τον τρόπο που αντιμετωπίστηκαν, διότι ζούμε στην «εποχή των τεράτων». Ακόμη, ο νεοναζισμός, η φασιστικοποίηση και ο ισλαμικός φονταμενταλισμός, αποτελούν απόρροια άλλων βαθύτερων ζητημάτων που αυτά θαρρώ πως οφείλουμε να διερευνήσουμε. Δεν σημαίνει ότι σταθμίζουμε αίτια και αιτιατό, όπως επίσης δεν σημαίνει πως θέτουμε όρια στην ελευθερία της έκφρασης ή της τέχνης, αλλά αντιθέτως λέμε πως δεν υπάρχουν όρια ούτε στην ελευθερία της κριτικής, αλλιώς υπάρχει κάτι υποκριτικό στην όλη κουβέντα.
Γίνεται ακόμη πιο προβληματική η συζήτηση όταν το όλο ζήτημα της λογικής πίσω από τη γελοιογραφία του Charlie Hebdo χρησιμοποιείται—άμεσα ή έμμεσα, ηθελημένα ή υποσυνείδητα—για να δείξει το άδικο και αδικαιολόγητο της σφαγής ή και για να δώσει κάποια λογική αιτία στα κίνητρα των δολοφόνων. Οι δολοφονίες είναι αυταπόδεικτα καταδικαστέες. Ως εκ τούτου, δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε στις ριζοσπαστικές ρίζες του εντύπου, την πολιτική τοποθέτηση των σκιτσογράφων ή στην επιχειρηματολογία υπέρ του δικαιώματος στην κριτική ή στη σάτιρα για να τονίσουμε. Ούτε από την άλλη, και παρότι όπως προαναφέρθηκε είναι άκαιρη, η όποια κριτική στο Charlie Hebdo δεν υποκρύπτει κάποια επιφύλαξη ή δικαιολόγηση του φονικού όπως υπονοείται από ορισμένες πλευρές. Εάν τα σκίτσα αυτά δεν υπήρχαν, θα υπήρχε κάποιο άλλο συμβάν, διότι ο ισλαμικός φονταμενταλισμός δεν γεννήθηκε από τα σκίτσα που σατίριζαν τον προφήτη Μωάμεθ, ούτε αποτελούν τα αίτια που οδήγησαν και οδηγούν νέους ανθρώπους σε τέτοιου τύπου δολοφονικές επιθέσεις στις οποίες είναι διατεθειμένοι να δώσουν και τη ζωή τους. Διότι στην τελική όχι μόνο ο πόλεμος δεν είναι ανάμεσα στην πένα του σκιτσογράφου και το καλάσνικοφ του τζιχαντιστή, αλλά ούτε καν η μάχη. Με ορολογία πολέμου, οι σκιτσογράφοι της Charlie Hebdo υπήρξαν παράπλευρες απώλειες σε ένα πόλεμο στον οποίο εμπλέκεται ο Γαλλικός ιμπεριαλισμός, όχι μόνο με μια σειρά κράτη στα οποία η κυρίαρχη θρησκεία είναι ο Ισλαμισμός—πόλεμος ο οποίος ευνοεί την ανάπτυξη ακραίων θρησκευτικών στοιχείων—αλλά και με τον ίδιο τον πληθυσμό της χώρας τους, και κυρίως τους μετανάστες και τους γάλλους πολίτες, οι οποίοι προέρχονται από τις μεταναστευτικές κοινότητες ή τις πρώην αποικίες.
Η ειρηνική συνύπαρξη οριενταλισμού και οξιντενταλισμού και τα αναλυτικά εργαλεία του χθες
Ας δούμε όμως τι συμβαίνει με τις κριτικές οι οποίες πάνε πέρα από το συμβάν και επιχειρούν να ασχοληθούν με το σύνολο των πτυχών που οδήγησαν σε αυτό. Το ιμπεριαλιστικό παρελθόν (και παρόν) της Γαλλίας χρησιμοποιείται ως βασικό αναλυτικό εργαλείο. Το γεγονός πως οι, νεκροί πλέον, δράστες είχαν αλγερινές ρίζες οδήγησαν αρκετούς αναλυτές, όπως ο Ρόμπερτ Φισκ να πάνε πίσω στον πόλεμο για την ανεξαρτησία της Αλγερίας και τις σφαγές του Γαλλικού κράτους τόσο στην Αλγερία αλλά και στο ίδιο το Παρίσι το 1961, αναζητώντας εκεί τα κίνητρα των δραστών. Άλλοι, όπως η Μόνια Μαζίχ, αναφέρονται στον εν εξελίξει πόλεμο της Γαλλίας στο Μαλί, τη συμμετοχή της σε Ιράκ, Αφγανιστάν κ.ά. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο που αναφέρει η Μαζίχ, έχει να κάνει με την συμμετοχή περίπου 700 Γάλλων πολιτών στις τάξεις του Ισλαμικού Κράτους στη Μέση Ανατολή. Γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον το ζήτημα μιας και σύμφωνα με την μέχρι τώρα φιλολογία επί του θέματος, τα δυο αδέρφια που αποτελούσαν τους δυο εκ των τριών δραστών είχαν πολεμήσει στη Συρία με τις δυνάμεις που μάχονται το καθεστώς Άσαντ.
Ας ανοίξουμε μιαμικρή παρένθεση εδώ με βάση το τελευταίο στοιχείο. Το πολιτικό ισλάμ υπήρξε γέννημα του μεταπολεμικού κόσμου και σχετίζεται με το πως οι διάφορες κοινωνικές και οικονομικές δυνάμεις, σε μια σειρά χωρών όπου κυριαρχεί θρησκευτικά το Ισλάμ, αντιλαμβάνονται το μέλλον αυτών των κοινωνικών σχηματισμών. Πριμοδοτήθηκε από τον δυτικό ιμπεριαλισμό τόσο ως αντίβαρο προς αριστερές και κομμουνιστικές δυνάμεις, λ.χ. στηνΠαλαιστίνη, όσο και ενάντια στον αναδυόμενο αραβικό εθνικισμό ο οποίος κατά βάση φλέρταρε με την ΣοβιετικήΈνωση. Μετά και την κατάρρευση της τελευταίας, διάφορες δυνάμεις του πολιτικού ισλάμ—μιας και δεν πρόκειται για ένα ενιαίο μόρφωμα—επιδίωξαν την αυτονομία τους από την ιμπεριαλιστική κηδεμονία και μόνο τότε τέθηκε θέμα στη “Δύση” περί σκοταδιστών και εχθρών της ελευθερίας, εννοώντας βέβαια τους πρώην συμμάχους τους. Ακόμη και σήμερα, όσο ισλαμιστικές δυνάμεις πολεμούσαν τον Άσαντ ή τον Καντάφι, βαφτίζονται απλά ως αντικαθεστωτικές δυνάμεις. Όταν τα καλάσνικωφ στρέφονται προς την καρδιά της ιμπεριαλιστικής μητρόπολης, “ανακαλύπτουν” και πάλι με αποτροπιασμό την ύπαρξη αυτών που μέχρι χθες πριμοδοτούσαν. Ας επιστρέψουμε όμως στο θέμα μας.
Εάν η πρώτη συζήτηση επικεντρώνει στο κεκτημένο(;) της ελευθερίας της έκφρασης στη “Δύση” και την αντίστοιχη έλλειψη ανοχής από την “Ανατολή”, όπως συγκεκριμενοποιείται και πολλές φορές γενικεύεται στο ισλαμικό στοιχείο, χαρακτηρίζεται τόσο από κάποια δόση οξιντενταλισμού, μιας και υπάρχουν, τουλάχιστον, τάσεις εξιδανίκευσης τόσο της Δυτικής σκέψης όσο και των εκφράσεών της—οι οποίες αντιμετωπίζονται ωσάν να είναι καθολικές και προφανώς αδιαπραγμάτευτες—όσο και από δόσεις οριενταλισμού, στηλιτεύοντας την οπισθοδρομική Ανατολή, προϊόν της οποίας είναι το Ισλάμ, το οποίο αντιμετωπίζεται ως κάτι a priori σκοταδιστικό και έως και δολοφονικό, τότε δεν ξεφεύγει ούτε η δεύτερη συζήτηση από το δίπολο αυτό.
Ενώ η δεύτερη συζήτηση έχει στο επίκεντρό της την κριτική στην ιμπεριαλιστική πολιτική, βλέπει και πάλι το ζήτημα του ισλαμικού φονταμενταλισμού να γεννάται και να βρίσκεται χωρικά εκεί στην Ανατολή, έστω κι αν θεωρεί πως αυτός αποτελεί αποτέλεσμα του ιμπεριαλισμού, τουτέστιν, οι δράστες εντάσσονται στους τζιχαντιστές στη Μέση Ανατολή, η πολιτική της Γαλλίας στην Αφρική και τη Μ. Ανατολή εξωθεί σε τέτοιες ακραίες αποφάσεις κ.τ.λ. Ο ιμπεριαλισμός και οι επεμβάσεις του δεν είναι κάτι το καινούργιο, ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός επίσης, αλλά εκατοντάδες άτομα να στρέφονται προς επιλογές αυτοκτονίας, στο να επιλέγουν να γίνουν πολεμιστές και πολύ πιθανό «μάρτυρες» είναι κάτι το καινούργιο. Άρα μήπως αυτή η ανάλυση εν τέλει δεν μας βοηθάει στο να συλλάβουμε ακριβώς το τι συμβαίνει; Δηλαδή όντως αποτελεί μια αναλυτική βάση εκκίνησης, αλλά μερική; Μήπως οφείλουμε να εστιάσουμε στις διεργασίες εντός της κάθε χώρας, και άρα στη Γαλλία, για να ερμηνεύσουμε τις εξελίξεις αυτές;
Εν κατακλείδι
Για να θυμηθούμε και τον συμπαθή Γερμανό γενειοφόρο, το κοινωνικό είναι καθορίζει την συνείδηση και όχι το αντίστροφο, όσο κι αν η παράδοση των περασμένων γενιών βαραίνει στο μυαλό του καθενός.
Το περιβόητο μοντέλο της ενσωμάτωσης των μεταναστών και των απογόνων τους δεν μπορεί παρά να κριθεί ως αποτυχημένο—αν και είναι αμφίβολο το τι θα μπορούσε να θεωρηθεί επιτυχημένο, όπως και το κατά πόσο οι επιδιώξεις της άρχουσας τάξης ήταν όντως η ενσωμάτωση των μεταναστών και όχι μια λειτουργική λύση για το εισαγώμενο εργατικό δυναμικό. Η γκετοποίηση τους στα προάστια, το κυνηγητό και οι δολοφονίες από τις δυνάμεις καταστολής, η καλπάζουσα ανεργία αποτελούν ενδείξεις γι αυτούς τους ανθρώπους για το πώς θα είναι το μέλλον τους, εφόσον το παρόν τους είναι τόσο ζοφερό. Η εξέγερση στα παρισινά προάστια το 2006 είναι ενδεικτική. Ένα μήνα περίπου πριν το τραγικό αυτό συμβάν, ένας φίλος αναρωτήθηκε ρωτώντας κι εμένα, γιατί αυτοί οι άνθρωποι που μεγάλωσαν στη Δύση, θυσιάζουν τα πάντα και πάνε και γίνονται τζιχαντιστές. Τότε δεν μπόρεσα να σκεφτώ μια απάντηση, τώρα το μόνο που μου έρχεται στο μυαλό—χωρίς βέβαια να μπορώ να πω με βεβαιότητα πως πρόκειται για την ορθή ή τη μοναδική έστω απάντηση—είναι πως το κεφάλαιο τους έχει πάρει τα πάντα, εάν κι εφόσον δεχτούμε πως τους είχε παραχωρήσει κάποτε κάτι, και δεν πρόκειται να τους δώσει τίποτα, άρα δεν έχουν τίποτα άλλο να θυσιάσουν παρά τη ζωή τους, η οποία απ’ ό,τι έμαθαν από την βιωμένη τους εμπειρία δεν θεωρείται πως αξίζει και πολλά. Ας μην ξεχνάμε πως στους παραδείσους η κάθε θρησκεία τάζει όχι αυτά που θα θέλαμε σε κάποια άλλη ζωή αλλά αυτά που μας λείπουν σε αυτή.
11.01.2015

Υ.Γ. Το κείμενο αυτό γράφτηκε πριν την μεγάλη πορεία στο Παρίσι. Εάν κάτι έδειξε η μαζικότατη πορεία, είναι πως ο διαφωτισμός δεν δολοφονείται με δυο-τρία καλάσνικοφ. Ήταν ήδη νεκρός, και τόσο στην εκτέλεσή του, όσο και στην κηδεία του, πρωτοστατούν κουστουμαρισμένοι τύποι, κυρίες με ταγιέρ, περιτριγυρισμένοι από στρατό και αστυνομία που πορεύονται στο όνομα της δημοκρατίας και της ελευθερίας.
Αρθρογραφία που έδωσε τροφή για σκέψεις που οδήγησαν σε αυτό το κείμενο:



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου