30 Αυγ 2014

Οι ακτές ως κοινά αγαθά - Η μάχη ενάντια στον νεοφιλελευθερισμό για την προστασία των ουτοπικών μας οραμάτων

Μαρία Χατζιημιχαήλ
Δρ.Θαλάσσιας και Αλιευτικής Πολιτικής

(το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Οικοτριβές)


«Ο νεοφιλελευθερισμός έχει καθοριστεί από τη μάχη της ιδιωτικής περιουσίας, όχι μόνο ενάντια στην κρατική, αλλά -και αυτό ίσως είναι το πιο σημαντικό- κυρίως ενάντια στην «κοινή ιδιοκτησία» (common). [...] Συχνά οι επιλογές οι οποίες μας παρουσιάζονται είναι μεταξύ του καπιταλισμού και του σοσιαλισμού, της κυριαρχίας μεταξύ ιδιωτικής και κρατικής ιδιοκτησίας, με την θεραπεία κατά τα δεινά του κρατικού ελέγχου να φαίνεται να είναι η ιδιωτικοποίηση, και κατά του κεφαλαίου, η κρατικοποίηση, δηλαδή ο κρατικός έλεγχος. Χρειάζεται να εξερευνήσουμε και μια άλλη πιθανότητα: ούτε την ιδιωτική ιδιοκτησία του καπιταλισμού, ούτε την δημόσια ιδιοκτησία του σοσιαλισμού, αλλά το κοινό στον κομμουνισμό*»
* Ο Hardt γράφει την λέξη κομμουνισμός με μικρό ‘κ’ για να διαφοροποιήσει την έννοια της από αυτή του Κομμουνισμού ως πολιτικό σύστημα.
Michael Hardt, Reclaiming the common in communism. [1]

Ενέργειες όπως αυτή του πρώην Υπουργού Οικονομικών, Γιάννη Στουρνάρα, στην Ελλάδα και του Υπουργού Εσωτερικών, Σωκράτη Χάσικου, στην Κύπρο, οι οποίοι κατέθεσαν νομοσχέδια με τα οποία απειλείται η ελεύθερη πρόσβαση των πολιτών στις ακτές, είναι μια πικρή υπενθύμιση ότι τυπικά οι ακτές δεν είναι ο ‘κοινός’ μας χώρος. Είναι απλώς ένας χώρος στην ιδιοκτησία του κράτους, ο οποίος παραχωρείται στους πολίτες, στους commoners, από το κράτος, μέχρις ότου εμφανιστεί η ευκαιρία για να μπουν στην αγορά. Το νομοσχέδιο στην Ελλάδα, εκτός από το ότι θέλει να βάλει περιορισμούς στο μακρόχρονο δικαίωμα ελεύθερης πρόσβασης στις ακτές, προτείνει επίσης στην παραχώρηση των ακτών σε ιδιωτικά συμφέροντα,, αλλά και αμνηστία σε υφιστάμενες κατασκευές που δημιουργήθηκαν κατά παράβαση της ισχύουσας νομοθεσίας. Παρομοίως, με το νομοσχέδιο στην Κύπρο, η θάλασσα, οι ακτές και οι παραλίες μετατρέπονται σε «ακίνητη ιδιοκτησία», μέσω «διαταγμάτων ανάπτυξης», χωρίς «πολεοδομικές αιτήσεις» και με «υπουργικές αποφάσεις». [2] Πέραν της ουσίας του νομοσχεδίου, τίθεται και ένα άλλο θέμα αφού η δημοκρατία, όπως τουλάχιστον μας την πωλούσαν μέχρι τώρα καταργείται. Από τη μια καταργείται το δικαίωμα του κοινού για άμεση διαβούλευση. Από την άλλη, με την απόδοση και θεσμοθέτιση υπερεξουσιών σ’ένα υπουργό, καταστρατηγείται και ο ρόλος της βουλής ως η αντιπροσώπευση της κοινωνίας, με έμμεση νομιμοποίηση πράξεων διαφθοράς με επιπρόσθετους κινδύνους όπως συγκρούσεις συμφερόντων, εξυπηρετήσεις ημετέρων, προσωπικά κέρδη κλπ, κάτι το οποίο είναι ήδη έντονο φαινόμενο στην Κυπριακή κοινωνία.

Οι ακτές, συχνά, θεωρούνται ως μέρος των ‘κοινών’ (commons), ενός χώρου όπου η πρόσβαση είναι δωρεάν και η ευχαρίστηση του απλώς να είσαι ‘εκεί’ είναι η ίδια για όλους, ασχέτως κοινωνικο-οικονομικής κατάστασης. Οι Ακτές, αποτελούν για πολλούς (έστω και υποσυνείδητα) ένα ουτοπικό όραμα για το πώς θα μπορούσε να ήταν η κοινωνία στον γκρίζο εκείνο χώρο μεταξύ ιδιωτικού και κρατικού.
 
Για να αντιληφθούμε την ιδεολογική σημασία των νομοσχεδίων αυτών, είναι σημαντικό πρώτα να αντιληφθούμε την σημασία των κοινών αγαθών ως απομεινάρια της εποχής όπου οι τοπικές κοινότητες ήταν υπεύθυνες για την διαχείριση των δικών τους χώρων και αγαθών, μακριά από την κυρίαρχη ιδεολογία για την σημασία της ιδιωτικής περιουσίας. ‘Κοινά’ ονομάζουμε τα αγαθά τα οποία κληρονομήθηκαν από τις προηγούμενες γενιές, δημιουργήθηκαν συλλογικά ή που αποτελούν φυσική κληρονομιά.

Η εφεύρεση του όρου «η τραγωδία των κοινών» (tragedy of the commons) από τον Garrett Hardin στο ομώνυμο κείμενό του στο περιοδικό Science το 1968, υπήρξε ορόσημο στην ιστορία της διαχείρισης των κοινών αγαθών, με τους υποστηρικτές του νεοφιλελευθερισμού να χρησιμοποιούν τον όρο και τη θεωρία του Hardin για να δικαιολογήσουν τις προσπάθειές τους για ιδιωτικοποίηση και εμπορευματοποίηση αγαθών που για χρόνια βρίσκονταν στα χέρια των τοπικών κοινοτήτων. Ένα παράδειγμα είναι το νερό και η οικειοποίηση του από πολυεθνικές εταιρείες. Σε χώρες όπως η Ινδία, Γουτεμάλα και Κολομβία, η Κόκα Κόλα έχει αγοράσει τα δικαιώματα σε υδροφορείς, οικειοποιώντας τους από τις τοπικές κοινότητες. Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο η στέρηση του δικαιώματος στο νερό για τις κοινότητες αυτές, αλλά και η μόλυνση άλλων κοντινών υδροφορέων. [3] Με αυτό τον τρόπο αν θέλετε, είχαμε ένα δεύτερο κύμα οικειοποίησης των κοινών, μετά από την ‘περίφραξη’, όπως ονομάστηκε η μετατροπή των κοινών (συνήθως της κοινοτικής γης) σε ιδιωτική περιουσία π.χ. στην Αγγλία τον 18ο αιώνα.

Στο κείμενό του, ο Hardin προσπαθούσε να αναδείξει το πρόβλημα της ατομικής συμπεριφοράς απέναντι σε συλλογικά αγαθά: υποστήριζε δηλαδή, ότι όταν κάποια αγαθά δεν ανήκουν σε συγκεκριμένα άτομα αλλά σε όλους, η εκμετάλλευσή τους αποφέρει ατομικά πλεονεκτήματα και κοινά μειονεκτήματα, με αποτέλεσμα μεμονωμένα άτομα να το εκμεταλλεύονται. Όταν το 2009 η οικονομολόγος Elinor Ostrom βραβεύθηκε με το Νόμπελ Οικονομίας για τη θεωρία της για τη διαχείριση των κοινών πόρων, ήρθαν στην επιφάνεια εναλλακτικές θεωρίες βασισμένες σε επιτυχημένα και αποτυχημένα παραδείγματα αυτοδιαχειριζόμενων κοινοτήτων, αφοπλίζοντας έτσι κυρίαρχα πολιτικο-οικονομικά μοντέλα, όπως η ‘τραγωδία των κοινών’ του Hardin. Ο Ντέιβιντ Χάρβει ταυτόχρονα, στο βιβλίο του Rebel cities: from the right to the city to the urban revolution το 2012 υποστηρίζει ότι το πρόβλημα στην θεωρία του Hardin δεν είναι τα κοινά καθαυτά, αλλά η αποτυχία της ατομικής ιδιοκτησίας να ικανοποιήσει τα κοινά συμφέροντα. Ο Χάρβει δηλαδή, τοποθέτησε το πρόβλημα σ’ ένα πλαίσιο όπου το θέμα είναι η ατομική ιδιοκτησία των αγαθών και κατά συνέπεια η προσπάθεια για μεγιστοποίηση του ατομικού κέρδους.

Φυσικά όμως και τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Σε μια εποχή όπου η επικρατέστερες ιδέες είναι βασισμένες σ’ ένα καπιταλιστικό μοντέλο, με ταξικό και πατριαρχικό υπόβαθρο, και όπου οι κυβερνήσεις δίνουν προτεραιότητα στην οικονομική ανάπτυξη αντί στις κοινωνικο-οικολογικές ισορροπίες, όσοι έχουν πρόσβαση στα κοινά (commoners) παγιδεύονται στο «μαγκανοπήγαδο της παραγωγής» (treadmill of production) έχοντας το δίλημμα: εργασία έναντι της περιβαλλοντικής προστασίας. [4] Οι αιγιαλοί όμως φαίνεται να ξυπνούν τις συνειδήσεις μας και, παρ’ όλη τη δύναμη των κυρίαρχων ιδεών της εποχής, οι πολίτες δεν αποδέχονται την οικειοποίηση της παραθαλάσσιας ουτοπίας από κανένα. 
  
Στην Ελλάδα, δεν μιλούμε μόνο για το πρόσφατο νομοσχέδιο για τους αιγιαλούς. Το 2007, οι πολίτες και ο δήμος του αθηναϊκού προαστίου του Ελληνικού κινητοποιήθηκαν ενάντια στους νονούς της νύχτας, οι οποίοι οικειοποιήθηκαν αυθαίρετα δημόσια παραλία για τις ιδιωτικές τους επιχειρήσεις, εμποδίζοντας την ελεύθερη πρόσβαση σε αυτή. [5] Σε μια άλλη υπόθεση, τον Μάιο του 2012, ήταν η δημοτική αρχή του Πειραιά, η οποία μίσθωσε δύο από τις δημοτικές παραλίες σε ιδιωτικές εταιρείες στην τιμή των €134.000. Για άλλη μια φορά, ένα ισχυρό τοπικό κίνημα δημιουργήθηκε για να αντισταθεί. [6]

Στην Κύπρο, δημοτικές αρχές αλλά και ιδιώτες επεμβαίνουν αυθαίρετα σε ακτές και παραλίες για (κυρίως) την δημιουργία, ή επέκταση παραλίας όπου η παραλία υπάρχει ήδη. Στην περιοχή Κάππαρη στο Παραλίμνι, ένα από τα τελευταία αδιατάρακτα κομμάτια της ακτογραμμής στην περιοχή, γίναν επεμβάσεις με μπουλντόζα, σπάζοντας βράχους. Στην Αγία Τριάδα στο Παραλίμνι, ο δήμος έκοψε τις καλαμιές, οι οποίες αποτελούσαν την φυσική φυτοπροστασία της παραλίας για επιμύκηνσή της. Κατά τον δήμαρχο Παραλιμνίου, όμως, αυτές οι πράξεις δεν ήταν αυθαίρετες, ούτε παράνομες. Ήταν απλώς εξωραισμός του χώρου. Ο δήμος Σωτήρας από την άλλη, λεηλάτησε με μπουλντόζες την προστατευόμενη ως Natura 2000 περιοχή «Αγία Θέκλα – Λιοπέτρι», την “στολίσε” με τσιμέντο και την παρουσίασε ως την έναρξη μιας νέας εποχής ανάπτυξης για τον δήμο. Και αφού οι αρμόδιες αρχές θεωρούν ότι τέτοιες κινήσεις από παραθαλάσσιους δήμους είναι αποδεκτές, οι πολίτες ξυπνούν σιγά σιγά και δείχνουν την εναντίωση τους στον σφετερισμό του δικαιώματός τους σε φυσικές ακτές και παραλίες με παραδείγματα από την νότια, αλλά και βόρεια ακτογραμμή. Από δημιουργικές επεμβάσεις όπως το να ‘δημιουργήσουν παραλία’ στην είσοδο του δήμου Παραλιμνίου, σε νομικές καταγγελίες στην Κερύνεια, πολίτες βρίσκουν τρόπους να επαναδιεκδικήσουν τα δικαιώματά τους και στην Κύπρο.    
    
Σε αντίθεση με την τσιμεντοκρατεία που εισέβαλε στις ακτές άλλων (Ευρωπαϊκών τουλάχιστον) τουριστικών προορισμών, η Ελλάδα έχει μέχρι τώρα προστατεύσει τις φυσικές της ακτές, επιτρέποντας έτσι, στους ανθρώπους που έχουν πληγεί τόσο άσχημα από τα μέτρα λιτότητας, να βρίσκουν μια ουτοπία σε χώρους με εξαιρετική φυσική ομορφιά. Όπως και στην περίπτωση των Σκουριών στη Χαλκιδική, οι άνθρωποι της Ελλάδας δεν νοιάζονται για την τιμή του χρυσού και διεκδικούν το δικαίωμα τους στα βουνά. Με τον ίδιο τρόπο, οι άνθρωποι της Ελλάδας δεν νοιάζονται για τις οικονομικές δυνατότητες της χρυσής άμμου και πολεμούν για να κρατήσουν το δικαίωμα τους στις ακτές.

Η Κύπρος, έχοντας περάσει μια μακρόχρονη περίοδο ανεξέλεκτης παράκτιας ανάπτυξης χωρίς σχεδιασμούς και μελέτες, χρειάζεται τώρα περισσότερο από ποτέ να προστατεύσει τις λιγοστές κοινωνικο-οικολογικές σφαίρες που τις έχουν απομείνει. Οι άνθρωποι τις Κύπρου χρειάζεται πιστέψουν στην δύναμη της αλληλεγγύης και να αντικρούσουν τις συνεχείς προσπάθειες για την οικειοποίηση των κοινών στο όνομα της εξόδου «μιας κρίσης» απαιτώντας την προστασία των κοινωνικών και περιβαλλοντικών τους δικαιωμάτων.
      
Η οικονομική κρίση έχει γίνει δικαιολογία για την προώθηση μιας οικονομικής ανάπτυξης με την οποία βίαια οικειοποιούνται τα περιβαλλοντικά και κοινωνικά μας δικαιώματα, με σκοπό την περαιτέρω εδραίωση μιας νεοφιλελεύθερης ατζέντας. Η ιδιωτικοποίηση του δημόσιου πλούτου έχει γίνει προτεραιότητα για πολλές κυβερνήσεις. Στην Ελλάδα, από τα μεταλλεία χρυσού στη Χαλκιδική μέχρι το νερό και την υγεία, οι ιδιωτικοποιήσεις προσπαθούν να αφαιρέσουν από τους πολίτες, όχι μόνο το δικαίωμα στη φύση, αλλά και από άλλα ζωτικής σημασίας δικαιώματα. Η προσοχή της κυβέρνησης και των ιδιωτικών συμφερόντων βρίσκονται απροκάλυπτα πλέον και στις οικονομικές δυνατότητες της ακτογραμμής και της χρυσής αμμουδιάς. Η Ελλάδα αποτελεί "παράδειγμα" από ότι φαίνεται για όσα βλέπουμε στην Κύπρο, από τις εκποιήσεις μέχρι την ιδιωτικοποίηση των κοινών φυσικών μας πόρων. Η διαφορά βρίσκεται στην αντίσταση, η οποία στην Ελλάδα είναι δυνατή. Καιρός να ξυπνήσουμε και εμείς. Γινόμαστε μάρτυρες στις προσπάθειες του σφετερισμού ενός από τους τελευταίους ‘κοινούς χώρους’ (commons) από διαφορετικά επίπεδα εξουσίας: από το κράτος, μερικές φορές από τις δημοτικές αρχές, αλλά και το ιδιωτικό κεφάλαιο. Μπορεί να είναι υποσυνείδητα που οι δούλοι του κεφαλαίου προσπαθούν να μεταμορφώσουν και να καλύψουν με τσιμέντο τις τελευταίες μας ουτοπίες. Αλλά οι ουτοπίες είναι αυτές που συγκροτούν τη ζωή των ανθρώπων, όπως το νερό και ο αέρας. Ο Εδουάρδο Γκαλεάνο (Eduardo Galeano) μας έχει διδάξει (και αυτό είναι που πρέπει να θυμόμαστε, καθώς πολεμούμε για το δικαίωμα μας στις ακτές) ότι ο σκοπός της  Ουτοπίας “es para caminar”, είναι για να περπατούμε. [7] Η μάχη για τις ακτές ως κοινό αγαθό θα συνεχίζεται, καθώς παρακολουθούμε με οίκτο τους δούλους του κεφαλαίου, οι οποίοι στην μάχη τους για την προώθηση της νεοφιλελεύθερης ιδέας, έχουν εμπορευματοποιήσει και τσιμεντοποιήσει τις δικές τους ουτοπίες.  

Σημειώσεις στον εκδότη
[3] http://www.waronwant.org/news/campaigns-news/15153-coca-cola-drinking-the-world-dry/
[4] http://roarmag.org/2014/06/labor-environmental-movements-coalition/
[6] http://freevotsalakiafreatida.wordpress.com/



Οι ακτές, συχνά, θεωρούνται ως μέρος των ‘κοινών’ (commons), ενός χώρου όπου η πρόσβαση είναι δωρεάν και η ευχαρίστηση του απλώς να είσαι ‘εκεί’ είναι η ίδια για όλους, ασχέτως κοινωνικο-οικονομικής κατάστασης. Οι Ακτές, αποτελούν για πολλούς (έστω και υποσυνείδητα) ένα ουτοπικό όραμα για το πώς θα μπορούσε να ήταν η κοινωνία στον γκρίζο εκείνο χώρο μεταξύ ιδιωτικού και κρατικού. Για να αντιληφθούμε την ιδεολογική σημασία των νομοσχεδίων αυτών, είναι σημαντικό πρώτα να αντιληφθούμε την σημασία των κοινών αγαθών ως απομεινάρια της εποχής όπου οι τοπικές κοινότητες ήταν υπεύθυνες για την διαχείριση των δικών τους χώρων και αγαθών, μακριά από την κυρίαρχη ιδεολογία για την σημασία της ιδιωτικής περιουσίας. ‘Κοινά’ ονομάζουμε τα αγαθά τα οποία κληρονομήθηκαν από τις προηγούμενες γενιές, δημιουργήθηκαν συλλογικά ή που αποτελούν φυσική κληρονομιά.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου