31 Μαΐ 2014

Ενώ ανακοινώνεται η ίδρυση της Ευρωασιατικής Ένωσης, η Ευρώπη αναζητεί τρόπους ύπαρξης σε ένα κόσμο που φαίνεται να αδιαφορεί αυξανόμενα για αυτήν: οι ευρωεκλογές ως ένδειξη των ετεροκλήτων δυναμικών και του τέλους του eurodream



Η βδομάδα που πέρασε ήταν μια παράδοξη, αλλά αποκαλυπτική εβδομάδα. Στα ανατολικά η Ρωσία ανακοίνωσε μαζί με την Λευκορωσία και το Καζακστάν την ίδρυση της Ευρωασιατικης ένωσης των τέως μελών της Σοβιετικής Ένωσης. Πέρα από τα 3 αρχικά μέλη, έχουν ήδη εκδηλώσει ενδιαφέρον για συμμετοχή η Αρμενία και η Κιργισία, ενώ μάλλον θα προσχωρήσει και το Τατζικιστάν. Η νέα συγκρότηση θα έχει αρκετά στοιχεία της Ε.Ε. όπως η ελεύθερη διακίνηση ατόμων και Αγάθων, αλλα όπως σχολίασε ο πρόεδρος του Καζακστάν δεν θα περιλαμβάνει την «αποβιομηχανοποιηση» - μια έμμεση αναφορά στο πως η Ε.Ε. κατάληξε τελικά σαν ένας μηχανισμός εξυπηρέτησης της εξουσίας των κεντροευρωπαϊκών οικονομιών με άξονα τη Γερμανία.

Σε μια άλλη προηγούμενη εποχή η ανακοίνωση του νέου μπλοκ στα ανατολικά ίσως να περνούσε απαρατήρητη. Όμως τώρα πια τα δεδομένα είναι δραματικά διαφορετικά. Κάποτε οι κάτοικοι ανατολικά της Ευρώπης έτρεχαν γονατιστοί να ενταχθούν στο «ευρωπαϊκό Όνειρο». Πιο μεγάλη αποκαθήλωση δεν μπορούσε να υπάρξει. Ενώ οι ανατολικοί ανακοίνωναν το δικό τους «μεγάλο Όνειρο» με την αυτοπεποίθηση των οικονομιών με εξασφαλισμένη ενέργεια, η Ε.Ε. στηρίζει τον βομβαρδισμό της ανατολικής Ουκρανίας της οποίας οι κάτοικοι προτιμούν να πεθάνουν πολεμώντας, παρά να υποκύψουν στην «Ευρώπη». Αλλά και οι ευρωεκλογές αποκάλυψαν, πια, τόσα ρήγματα στην Ευρώπη που δείχνουν ότι ουσιαστικά το «ευρωπαϊκό» συνονθύλευμα -παρά ένωση- συντηρείται από τον φόβο του ανταγωνισμού των άλλων.

Η προηγούμενη περίοδος δεν σφράγισε μόνο μια λιτότητα σε βάρος της πλειοψηφίας για να σωθούν οι τράπεζες – ήταν και μια διαδικασία δόμησης της εξουσίας σε ένα οικοδόμημα που έπαιρνε τη διακριτή ιεραρχική του μορφή
Όσο η Ε.Ε. ήταν ένα σχετικά κλειστό club ή ένα club με κάποιο οικονομικό  συντονισμό, αλλά μεγάλη αυτονομία των κρατών που την αποτελούσαν, οι ευρωεκλογές ήταν και μια άσκηση εναλλακτικών πιθανοτήτων. Η ψηφοφορία μπορεί να ήταν χαμηλή, αλλά αυτές οι εκλογές ήταν και ένας χώρος, όπου δοκιμάζονταν νέα σχήματα, χωρίς να υπάρχει ιδιαίτερο κόστος για τους ψηφοφόρους. Τα πράγματα άρχισαν, όμως, να αλλάζουν από τη δεκαετία του 1990 και ιδιαίτερα μετά το 2004, όταν η διεύρυνση συνοδεύτηκε και από εσωτερικές διαδικασίες ομοσπονδοποίησης, που άγγιζαν πια άμεσα την καθημερινότητα, αλλά και τον τρόπο κατανόησης και ελέγχου της πολιτικής από τις τοπικές κοινωνίες. Ήδη μια σειρά από δημοψηφίσματα -σε Γαλλία, Ιρλανδία, Δανία- κατέδειξαν την καχυποψία των πολιτών για τη μεταφορά των αποφάσεων σε σώματα πολύ μακριά από τον τοπικό έλεγχο. Οι εκλογές του 2009 σηματοδότησαν από μόνες τους ένα είδος στροφής – έστω και αν οι πολίτες δεν κατανόησαν τί τους περίμενε. Σε εκείνες τις εκλογές, μόλις ενάμισι χρόνο μετά την αρχή της οικονομικής κρίσης, και αφού τα κράτη παραμέρισαν όλους τους περιορισμούς στις δαπάνες και τα ελλείμματα για να στηρίξουν τις τράπεζες που απειλούνταν με κατάρρευση, το εκλογικό αποτέλεσμα -υποβοηθούμενο και από μια εκστρατεία στα ΜΜΕ- καθόρισε το «τέλος των εξόδων» και την πολιτική της λιτότητας. Ήταν μια βολική χρήση των εκλογών – αφού δόθηκαν τα λεφτά για τις τράπεζες ξεκινούσε με ένα είδος εκλογικής νομιμοποίησης ή έμφαση στη λιτότητα σε βάρος του δημοσίου και στην πλάτη των πολιτών. Πώς, δηλαδή, θα πιέζονταν τώρα οι πολίτες να κάνουν οικονομίες για να σταθεροποιηθεί το «δημόσιο χρέος», «το έλλειμμα» κλπ. Τον προηγούμενο χρόνο που δίδονταν τα χρήματα για τις τράπεζες, αυτό δεν ήταν θέμα. Και φυσικά αυτές, οι κινήσεις θα γίνονταν σε ένα πλαίσιο, όπου μερικά κεντροευρωπαϊκά κράτη είχαν και το συγκριτικό πλεονέκτημα λόγω της θέσης τους στην εσωτερική αγορά και δομή εξουσίας. Η κρίση έγινε έτσι και ένας μηχανισμός δόμησης της ιεραρχίας στην Ε.Ε.

Τα χρόνια που ακολούθησαν μπορεί η ευρωπαϊκή ενοποποίηση να προχώρησε με αργούς ρυθμούς, αλλά οργανώθηκε με πιο σαφείς όρους η εσωτερική ιεραρχική δομή. Η οργή των πολιτών του νότου ενάντια στη «Γερμανία» μπορεί να είχε και αφαιρετικα στοιχεία ως εστίαση – αλλά ήταν σωστή. Ήταν μια διαμαρτυρία για την εμπέδωση ενός καθεστώτος εξουσίας στο εσωτερικό της Ε.Ε.

Ένας αναμενόμενος «σεισμός»;
Σε αυτό το πλαίσιο, οι ευρωεκλογές του 2014 ονομάστηκαν «σεισμός» στις ειδησεογραφικές αναφορές. Καταγράφηκε, ουσιαστικά, ότι τέλειωσε πια η εποχή που η Ε.Ε. λανσάρετο ως ο χώρος του μυθικού Ονείρου για τους  ιθαγενείς υπό ένταξη - κάτι σαν το αμερικανικό Όνειρο του προηγούμενου αιώνα για τους μετανάστες. Τα αποτελέσματα μπορούν να κωδικοποιηθούν σε τρεις κατηγορίες – πέρα από τις χώρες -βασικά της κεντρικής Ευρώπης με άξονα τον γερμανικό πόλο- όπου οι εκλογές είχαν κάτι απο το παλιό χαρακτήρα της καταγραφής τάσεων.
  1. Αμφιβολίες στον πυρήνα και η διεκδίκηση του συλλογικού του παρελθόντος από τη δεξιά/ακροδεξιά σαν αντίσταση την ευρωπαϊκή ομοσπονδοποίηση. Το ότι στις δυο από τις 3 χώρες, οι οποίες θεωρούνται οι «μεγάλοι» της Ε.Ε., τη Γαλλία και τη Βρετανία, βρέθηκαν στην πρώτη θέση ακροδεξιά -έστω και σε πιο light εκδοχή- κόμματα δείχνει με σαφήνεια ότι η αντίδραση στην μεταφορά εξουσιών από το τοπικό στο ευρωπαϊκό επίπεδο διερευρύνεται. Και σε αρκετές κοινωνίες οργανώνεται με βάση τη «μνήμη» – ή το μύθο της μνήμης – μιας συλλογικότητας: ότι, δηλαδή, η χώρα σαν έθνος κράτος πρόσφερε περισσότερα στους πολίτες της. Το ότι τα κόμματα είναι ακροδεξιών καταβολών με σαφή προκατάληψη ενάντια στη μετανάστευση, είναι η μια διάσταση. Όμως, μια άλλη διάσταση, που σαφώς κερδίζει έδαφος, τουλάχιστον την ηπειρωτική Ευρώπη -κεντρική και σκανδιναυική-  είναι και η αντίδραση στην προσπάθεια διάβρωσης του κοινωνικού κράτους από τον «κοσμοπολίτικο νεοφιλελευθερισμό» με άξονα τις υποτιθέμενες «αναγκαιότητες» της αγοράς – και φυσικά, η μετανάστευση είναι εδώ το γλυφιντζούρι που προσφέρει η ακροδεξιά σαν εύκολη άμεση αιτία. Το ότι τα μικρά ευρωπαϊκά κράτη -είτε μεγάλες δυνάμεις, ήταν είτε όχι- δεν μπορούν να αντεπεξέλθουν στον ανταγωνισμό με τις μεγάλες δυνάμεις του παγκόσμιου συστήματος, σήμερα είναι ένα γεγονός –  για αυτό και η γαλλική ελίτ ξέρει ότι πέρα από τους νεοαποικιακούς λεονταρισμούς στην Αφρική, δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα μόνη της. Το ότι, όμως, η απάντηση σε αυτή τη συνεχή μείωση της διεθνούς σημασίας των τέως αποικιακών κυβερνητών του πλανήτη, θα είναι η εγκατάλειψη αυτού που υπήρχε, έστω σαν αυτοδιοικοκουμενο τοπικό κράτος, είναι δύσκολο να γίνει αποδεκτό. Το ότι λ.χ. το Εθνικό Μέτωπο στη Γαλλία αντλεί, πια και στήριξη από τέως μετανάστες είναι ενδιαφέρον – δείχνει ουσιαστικά ότι η έννοια του «γάλλου» ως μορφή συλλογικής ταυτότητας γίνεται ο άξονας μιας μορφης διεκδικήσεων. Το ότι ακόμα και στη Γερμανία αναδύθηκε ένα ευρωσκεπτικιστικό κόμμα είναι χαρακτηριστικό. Εκφράζει τα τοπικά γερμανικά συμφέροντα, που δεν θα επιτρέπουν εύκολα τις παραχωρήσεις σε άλλους. Τα συμφεροντα του τοπικού απέναντι στο «ευρωπαϊκό», το οποίο βιώνεται σαν κάτι το καταπιεστικά «ξένο».

  1. Η Άνοδος της αριστεράς και η επιστροφή του «κοινωνικού» σε πολλαπλές εκδοχές. Η δεύτερη σημαντική τάση ήταν η εξέγερση των νοτίων, που κινήθηκε αριστερά – αλλά και ευρύτερα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο υπήρξε μια άνοδος της αριστεράς, είτε στη σοσιαλδημοκρατική της εκδοχή, είτε στην κομμουνιστικογενή. Μάλιστα, η δεύτερη φάνηκε να έχει τη μεγαλύτερη συγκριτικά άνοδο σε σχέση με τις άλλες υπαρκτές ομάδες στο ευρωκοινοβούλιο. Στον νότο, η Ελλάδα ως το σύμβολο της χώρας που υπέστηκε στην πιο άγρια μορφή λιτότητας σαν υπόδειγμα και δημόσιου θεάματος τιμωρίας ανέδειξε πρώτο κόμμα τον ΣΥΡΙΖΑ. Και αξίζει να παρατηρηθεί ότι το ΚΚΕ όχι μόνο δεν υποχώρησε αλλα αντίθετα σε μερικές περιοχές κατάφερε, στις τοπικές εκλογές να γίνει και πόλος ευρύτερης συσπείρωσης – άρα δεν αντλήθηκαν ψήφοι από αυτή την πτέρυγα της αριστεράς, η οποία συγκροτεί μια άλλη αυτόνομη τάση στην Ευρώπη. Στην Ισπανία, τα μικρότερα κόμματα της Αριστεράς κέρδισαν τις εντυπώσεις, ενώ στην Πορτογαλία, εκτός από την ανάκαμψη των σοσιαλιστών που κατέλαβαν και πάλι την πρώτη θέση, υπήρξε άνοδος και των κομμουνιστών, που θέτουν σε αμφισβήτηση το ευρώ, αλλά και ενός νέου υβριδικού κόμματος αμφισβήτησης. Ακόμα και στην Ιταλία, που με ένα νέο ηγέτη, προσφιλή στο θέαμα, το αριστερό Δημοκρατικό Κόμμα -τεως κομμουνιστικό- κέρδισε καθαρά,[1] υπήρξε και επανεμφάνιση τάσεων της πιο ριζοσπαστικής αριστεράς. Αξιοσημείωτη ήταν και η άνοδος του Sin Fein, σαν αριστερό κόμμα, στην Ιρλανδία, όπου αποτελεί, πια, την τρίτη πολιτική δύναμη που πλησιάζει τα δυο παραδοσιακά κόμματα. Ευρύτερα, στην Ευρώπη υπήρξε συγκριτικά άνοδος και των καθεστωτικών σοσιαλιστών/σοσιαλδημοκρατών σε σχέση με το δεξιό Λαϊκό κόμμα. Όλες αυτές οι τάσεις, βέβαια, δεν εκφράζουν κάτι το ενιαίο – υπάρχουν οι ριζοσπαστικές τάσεις που προσανατολίζονται είτε στην κινηματική πρακτική ή τη λογική της ανατροπής και οι σοσιαλδημοκράτες που τείνουν να είναι οι στυλοβάτες του ευρωπαϊσμού. Αλλά όλες αυτές οι τάσεις εκφράζουν, με τον άλφα ή βήτα τρόπο, την «επιστροφή του κοινωνικού» - και αντιπαραβάλουν στο «έθνος» της ακροδεξιάς ρητορικής μορφές του συλλογικού είτε της εργασίας, είτε άλλων ανάλογων υποκειμένων. Το ότι οι πρώτες δηλώσεις της Μέρκελ ήταν παραπομπή σε αυτή τη διάσταση -την οποία η ίδια προσπαθεί να οικειοποιηθεί και στη Γερμανία με τη συνεργασία με τους σοσιαλδημοκράτες- ήταν μια σαφής ένδειξη των μετατοπίσεων που συντελούνται στο δημόσιο λόγο ήδη – άνοιξε την πόρτα στη ανάγκη «δημιουργία θέσεων εργασίας», δηλαδή την αντιμετώπιση της ανεργίας. Όμως, αυτό για να γίνει πρέπει να βρεθεί τρόπος να διεχετευθεί χρήμα στην αγορά από την ΕΚΤ, και αυτό μπορεί να πλήξει το ευρώ άρα και τα συμφέροντα επιχειρήσεων ή καταναλωτών που ψηφίζουν στην κεντρική Ευρώπη. Το κοινωνικό ως ρητορική είναι πιο εύκολο – στην πραγματικότητα είναι πολλαπλό και περίπλοκο, γιατί εκφράζει αντικρουόμενα ταξικά και οικονομικά συμφέροντα

  1.  Η διάχυση του ευρωσκεπτικισμού, ακόμα και στην Ανατολική Ευρώπη– Όταν οι δουλοπρεπείς ιθαγενείς του χθες ειρωνεύονται ή αγνοούν την Ευρώπη. Η κρίση στην Ουκρανία είναι ίσως αποκαλυπτική του νέου προσώπου της Ευρώπης – όταν απορρίφθηκε η προσφορά της Ε.Ε.  δεν υπήρξε ενδοιασμός να προωθεί μια αντιδημοκρατική ανατροπή. Το ότι τελικά η Ε.Ε. βρίσκεται να συνορεύει με μια χώρα, στην οποία υπάρχει εξέγερση και ένοπλη καταστολή για να επιβληθούν τα ευρωπαϊκά συμφέροντα, δεν θα μπορούσε να είναι πιο αποκαλυπτικό από το πόσο άλλαξε η Ε.Ε. από το 1990. Ακόμα, όμως, και στην ανατολική Ευρώπη, όπου υποτίθεται η Ε.Ε. θα έπρεπε να εμφανιζόταν σαν ένα είδος προστάτη μετά την κρίση στην Ουκρανία, οι αντιδράσεις ήταν ενδιαφερουσες. Στην Ουγγαρία νίκησε πάλι η δεξιά και η ακροδεξιά, οι οποίες είναι σαφώς ευρωσκεπτικιστές. Στην Τσεχία, η αδιαφορία, λόγω του διάχυτου ευρωσκεπτικισμού, ήταν τόσο μεγάλη που ψήφισε μόλις το 16%,  ενώ το χαμηλότερο ποσοστό ήταν στη γειτονική Σλοβακία με 13%. Χαμηλή ήταν και η ψηφοφορία την Πολωνία, ακριβώς δίπλα από την Ουκρανία. Ουσιαστικά, η μόνη εκδήλωση επιδράσεων από την κρίση ήταν η εκλογή για πρώτη φορά ρωσόφωνου ευρωβουλευτή στην Εσθονία – ένα κράτος που σε άλλη περιοχή θα κατατασσόταν σαφώς στα ρατσιστικά κράτη, λόγω του αποκλεισμού μιας μεγάλης μερίδας πολιτών, των ρωσόφωνων, λόγω της καταγωγής και της γλώσσας τους. Και οι ανταποκρίσεις ανέφεραν ότι στη Βουλγαρία η γοητεία του Πούτιν και της Νέας Ρωσίας φάνηκε να είναι διάχυτη.

Και τώρα «τί να κάνουμε»; Το εξωτερικό πιέζει, το εσωτερικό αδυνατεί φυγόκεντρα, οπότε επιστρέφει η λογική των πολλαπλών ταχυτήτων και της πίεσης για μορατόριουμ στη λιτότητα – στην πιο υστερική της μορφή τουλαχιστον
Μπροστά σε αυτές τις δυναμικές, αναπόφευκτα, θα γίνουν αλλαγές για να αντιμετωπιστεί η ρευστή κατάσταση. Μέχρι, τουλάχιστον, την επόμενη υπότροπη της οικονομικής κρίσης θα μειωθεί, λογικά, η ένταση της λιτότητας. Και έτσι, μπορεί σε λίγο όσοι φώναζαν ότι είναι αδιέξοδη η λιτότητα να δικαιωθούν – όπως και όσοι προσπαθούσαν να αντέξει η χώρα τους χωρίς λιτότητα μέχρι να περάσει εκείνη η υστερική περίοδος του 2009-13. Όμως, από την άλλη, η Ε.Ε. είναι ένα συνονθύλευμα, το οποίο συγκροτείται εξ’ ανάγκης – από τις εξωτερικές πιέσεις. Και παραγκωνίζεται αυξανόμενα από τις πιο ενοποιημένες μεγάλες δυνάμεις του πλανήτη – ο τρόπος που οι αμερικανοί φόρτωσαν την Ουκρανία στη Γερμανία και η αναδυόμενη θέση της Μόσχας ήταν εκφραστικά των νέων δεδομένων. Όπως και ο τρόπος που η Ρωσία έκλεισε τη συμφωνία με την Κίνα για το φυσικό αέριο. Η Ε.Ε. ως υπόσχεση τελείωσε – τώρα, πια, εμφανίζεται σαν ένα συνονθύλευμα, το οποίο προσπαθεί να επιβιώσει σε ένα ανταγωνιστικό κόσμο με εσωτερικές πιέσεις, αλλά και διαμάχες γύρω από την αρχιτεκτονική της εξουσίας που διαμορφώνεται. Με φαντάσματα του παρελθόντος που επιστρέφουν, όπως η ακροδεξιά, και με αντιπαραθέσεις που τελικά δεν εξαφανίστηκαν – όπως οι ταξικές. Σε αυτό το πλαίσιο, η πιθανότητα μιας Ευρώπης διαφορετικών κύκλων και ταχυτήτων, μάλλον, θα επανέλθει. Μια μερίδα θα προχωρήσει με το ευρώ και την ενοποίηση, αλλά μια άλλη θα πρέπει να αναζητήσει τρόπους οργάνωσης και συντονισμού ανάμεσα στον κεντροευρωπαϊκό πόλο, την προσπάθεια των βρετανών να είναι με το ένα πόδι έξω, και τις νέες δυναμικές που εμφανίζονται γύρω από την Ευρώπη – ανατολικά και νότια.



[1] Ανάλογη νίκη της σοσιαλδημοκρατικής –τέως κομμουνιστικής- αριστεράς υπήρξε και στη Ρουμανία.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου