21 Μαρ 2014

Ουκρανία: αν είναι ένας «ηγεμονικός πόλεμος» μακράς διάρκειας, που ξεκίνησε το 1999, τότε η Δύση τα έχει χαμένα και είναι διχασμένη. Ο Πούτιν προχωρεί και η Δύση σκέφτεται deals, κυρώσεις και ισορροπίες



Αν η Ρωσία και ο Πούτιν ήθελαν να ανατρέψουν το διεθνές αίσθημα που προκάλεσε το πραξικόπημα εναντίον του Γιαννούκοβιτς -ότι οι ρώσοι υπερασπίζονται τους «κακούς»- το δημοψήφισμα της Κριμαίας ήταν η ολική ανατροπή. Όχι μόνο εμφανίστηκε ένας φίλο-ρωσικός «λαός» να διεκδικεί και να ψηφίζει για τα δικαιώματά του -με αναφορές τόσο στη Ρωσία, αλλά και στον αντιφασισμό- αλλά ήταν και ένα συντριπτικό εκλογικό αποτέλεσμα που δεν μπορούσε να αμφισβητηθεί. Και περιβαλλόταν από ένα κλίμα μαζικών κινητοποιήσεων συμπαράστασης στην ανατολική και νότια Ουκρανία. Όπως φάνηκε, τελικά, δεν ήταν απλώς μια θεαματική ρωσική κίνηση – ήταν και μια στρατηγική κίνηση που έφτιαξε νέα δεδομένα πια στη Μαυρη θάλασσα και την πρόσβαση της Ρωσίας στη Μεσόγειο.

Αν κάποιος θεωρήσει ότι ξεκίνησε ένας «ηγεμονικός πόλεμος» στο παγκόσμιο σύστημα για το πώς θα ανοικοδομηθεί πολιτικά, αναπόφευκτα, το σημείο έναρξης αυτού του πολέμου θα πρέπει να τοποθετηθεί στη δυτική επίθεση εναντίον της νέας Γιουγκοσλαβίας με αφορμή το θέμα του Κοσόβου, το 1999. Εκείνη η επίθεση ως δομικό φαινόμενο συνεχίστηκε με τις επεμβάσεις στο Αφγανιστάν και το Ιράκ - και το αποτυχημένο πραξικόπημα στη Βενεζουέλα το 2002. Ο στόχος ήταν σαφής και δεν είχε σημασία ποιός ήταν στην προεδρία των ΗΠΑ – ο προηγούμενος ηγεμόνας του συστήματος (τουλάχιστον στην καπιταλιστική του μορφή τον 20ο αιώνα), νιώθοντας πια την ανάσα των ανταγωνιστών του, από την Άπω Ανατολή μέχρι την Ευρώπη, εξαπέλυσε μια επίθεση για έλεγχο των πηγών ενέργειας – στην Ευρώπη ξεκίνησε από τη Σερβία και μετά επεκτάθηκε στην κεντρική Ασία και τη Μέση Ανατολή. Σήμερα, 15 χρόνια μετά, το σκηνικό μοιάζει να είμαστε στη μέση αυτού του «μακράς διάρκειας» ασύμμετρου πολέμου. Με σημαντικά δεδομένα: η Δύση -και ιδιαίτερα οι αμερικανοί- έχουν ηττηθεί και στην κεντρική Ασία -ετοιμάζονται να αποχωρήσουν από το Αφγανιστάν- και στη Μέση Ανατολή -αποχώρησαν από το Ιράκ- ενώ η Ρωσία για την οποία υπήρχαν σενάρια να τη διαμελίσουν οι δυτικοί κατά την περίοδο της ήττας την δεκαετία του 1990, επανήλθε δυναμικά και παίζει πλέον τους δυτικούς στο δικό τους γήπεδο. Η επίκληση του Κοσόβου για την απόσχιση της Κριμαίας ήταν μια χαρακτηριστική περίπτωση.


Η σαρωτική νίκη της αντίστασης στο πραξικόπημα, και της Ρωσίας, στο δημοψήφισμα της Κριμαίας


Το δημοψήφισμα της Κριμαίας αναμενόταν ότι θα ήταν θετικό. Το ζητούμενο ήταν το ποσοστό – και όσων θα ψήφιζαν και όσων θα ψήφιζαν υπέρ της Ρωσίας. Αξίζει να θυμηθεί κάποιος ότι η προσοχή της πραξικοπηματικής κυβέρνησης στο Κίεβο στράφηκε αμέσως στην Κριμαία και προσπάθησε να κινητοποιήσει ομάδες Τατάρων ενάντια σε απόσχιση ή σε αντίσταση. Η αντίδραση -αντιφασιστική και φιλορωσική- υπήρξε σαρωτική ωστόσο. Πριν δυο βδομάδες, οι αρχές της Κριμαίας άφησαν να φανεί ότι περίμεναν ή ήλπιζαν σε ένα ποσοστό γύρω στο 66%. Πριν μια βδομάδα, η αισιοδοξία ανέβασε το ποσοστό στο οποίο προσέβλεπαν οι οπαδοί του δημοψηφίσματος, σε 77%. Τελικά, τα αποτελέσματα ξεπέρασαν και τις πιο μεγάλες προσδοκίες. Καθώς οι φιλοδυτικοί στο Κίεβο διαπίστωναν ότι δεν μπορούσαν να ελπίζουν σε κάτι από το δημοψήφισμα, πόνταραν στην αποχή – όμως ψήφισε ένα ποσοστό πέρα του 82%, σαφώς πολύ μεγαλύτερο από τις ουκρανικές εκλογές. Και το ποσοστό υπέρ της ένταξης στη Ρωσία ήταν άνω των 96%. Τα δυτικά ΜΜΕ δεν είχαν τίποτε να πουν ξαφνικά. Το BBC προσπάθησε κάτι να πει για τους αριθμούς του δημοψηφίσματος, αλλά το εγκατέλειψε σύντομα. Ήταν μια σαρωτική νίκη της Ρωσίας. Και το ότι γινόταν σχεδόν ταυτόχρονα με την ολοκλήρωση των παραολυμπιακών στο Σότσι, έδειχνε ότι και πίσω από τη ρωσική στάση υπήρχε μια έξυπνη επικοινωνιακή μηχανή.

Η υποδοχή των αποτελεσμάτων στη Ρωσία ήταν ακόμα πιο εντυπωσιακή. Αν και η φιλοδυτική αντιπολίτευση έκανε μια εκδήλωση στη Μόσχα την περασμένη βδομάδα, τα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων ήταν εντυπωσιακά. Ένα ποσοστό 91.4% υποστήριξαν την απόφαση του δημοψηφίσματος στην Κριμαία και μόλις 5% ήταν εναντίον.
Ταυτόχρονα, η δημοτικότητα του Πούτιν εκτοξεύτηκε στο 75% - το πιο ψηλό ποσοστό από την επανεκλογή του. Και σε άλλη δημοσκόπηση, ένα 63% των ρώσων θεωρεί ότι η Ρωσία έχει ανακτήσει πια το κύρος της ως «μεγάλη δύναμη και ισχυρός παίκτης» στις διεθνείς σχέσεις.
Η πιο εκφραστική μετατόπιση ήταν ενδεχομένως η δήλωση του Γκορμπατσιώφ, ο οποίος τώρα πια, όταν κάνει δηλώσεις, λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό ως απολογητής της Δύσης. Όμως, τελικά, μέσα στο νέο κλίμα, μέχρι και ο Γκορμπατσιώφ, δικαιολόγησε το δημοψήφισμα της Κριμαίας.

Οι κινητοποιήσεις απλώθηκαν σε ολόκληρη την ανατολική και νότια Ουκρανία: οι πολιτοφυλακές αντιφασιστικής αυτοάμυνας και οι συζητήσεις για την «ομοσπονδοποίηση» ως συμβιβαστικό σενάριο
Η Μόσχα δεν πόνταρε, όμως, μόνο στην Κριμαία – οι κινητοποιήσεις ενάντια στο πραξικόπημα στο Κίεβο συνεχίστηκαν το σαββατοκύριακο σε όλη την ανατολική και την νότια Ουκρανία. Έγιναν εκδηλώσεις και στο Χάρκοβο, όπου είχαν δολοφονηθεί δύο ακτιβιστες από ένοπλους της ακροδεξιάς - οι οποίοι τελικά εκδιώχθηκαν. Όμως, το κέντρο βάρους ήταν το Ντόνεσκ, όπου οι διαδηλωτές κατέλαβαν πάλι κυβερνητικά κτίρια και απαιτούσαν δημοψήφισμα ανάλογο με της Κριμαίας και απελευθέρωση ενός τοπικού ηγέτη, ο οποίος ανακηρύχθηκε «λαϊκός κυβερνήτης» σε αντιπαράθεση με το διορισμένο από το Κίεβο, ολιγάρχη. Ένα χαρακτηριστικό του όλου κλίματος στην ανατολική Ουκρανία είναι και η συγκρότηση «ομάδων λαϊκής αντίστασης», οι οποίες ελέγχουν τους δρόμους και τους μπλοκάρουν αν δουν στρατιωτικό υλικό να κινείται προς τα ρώσο-ουκρανικά σύνορα. Οπότε, ουσιαστικά η αντίσταση υιοθετεί τώρα το σύνθημα «όχι πόλεμος» για να εμποδίσει την κινητοποίηση των στρατευματων απο την κυβερνηση στο Κίεβο σε ένα πλαίσιο πολιτικής ανυπακοής.

Μέχρι και το BBC αναγκάστηκε, τελικά, να μεταδώσει αυτήν την τάση στα σύνορα – την άρνηση, δηλαδή, των κατοίκων να δεχθούν ουκρανικά τανκ στην περιοχή τους:
Μαζική διαδήλωση με αντιφασιστικό χρώμα έγινε και στην Οδησσό.


Το κλίμα που δημιούργησαν αυτές οι κινητοποιήσεις έπιασε, κάπως, απροετοίμαστα τα δυτικά ΜΜΕ, που ξαφνικά βρέθηκαν μπροστά σε μαζικές κινητοποιήσεις, για τις οποίες δεν υπήρχε τρόπος επεξήγησης στο κυρίαρχο σενάριο που προωθούσαν στη Δύση τις τελευταίες βδομάδες. Ήταν ξαφνικά ένας άλλος λαος..Το ότι ήταν αυτός ο λαός έτοιμος να συγκρουστεί με τους ενόπλους της ουκρανικής ακροδεξιάς ήταν επίσης σαφές. Αλλά τώρα το μήνυμα, του «λαού», ήταν αντιδυτικό.

Αυτό το κλίμα βοήθησε και στη δημιουργία ενός πλαισιου αποδοχής του δημοψηφίσματος στην Κριμαία – σηματοδότησε όμως και μια άλλη εξέλιξη. Η Δύση και η διορισμένη κυβέρνησή της στο Κίεβο, άρχισαν να συνειδητοποιούν ότι το ρεύμα στην ανατολή και στον νότο, κλίνει επίσης προς την απόσχιση. Σε αυτό το πλαίσιο, τα τηλεφωνήματα των υπουργών εξωτερικών, αλλά και των δυτικών ηγετών με τους ρώσους αξιωματούχους και τον Πούτιν, άρχισαν να διαρρέουν μια νέα ορολογία – τις «συνταγματικές μεταρρυθμίσεις». Σύμφωνα με αυτό το σενάριο, το Κίεβο θα αποδεχθεί μια αποκέντρωση της εξουσίας και ένα ομοσπονδιακό μοντέλο για να αποφύγει το ρεύμα της απόσχισης. Ήδη στις ανατολικές περιοχές, ακόμα και οι διορισμένοι, αρχίζουν να μιλούν για «αποκέντρωση της εξουσίας» ως το αντίβαρο στην αντίσταση και τη διεκδίκηση απόσχισης. Όμως, στο υπάρχον κλίμα η ρευστότητα είναι μάλλον το μόνο δεδομένο.

Η υστερία των ακροδεξιών στο Κίεβο ήταν έντονη. Το BBC μετέδωσε ένα φιλμ, όπου βουλευτές του ακροδεξιού κόμματος, Σβόμποντα, ξυλοκοπούν διευθυντή της κρατικής τηλεόρασης γιατί μετέδωσε την τελετή στο Κρεμλίνο και σταματούν μόνο όταν τον υποχρεώνουν να υπογράψει την παραίτησή του. Και βιντεογραφησαν την όλη σκηνή. «Δημοκρατία» της Δυτικής Ουκρανίας. Και προφανώς το θέαμα απλώς θα πυροδοτήσει περισσότερη ένταση.


Τελικά, η Κριμαία δεν ήταν απλώς ένα σημείο ανατροπής εντυπώσεων: είναι και ένα νευραλγικό γεωπολιτικό σημείο στο παγκόσμιο σύστημα και η Δύση το έχασε από δική της αδυναμία να δει τις συνέπειες – όπως και το 1999
Στη Δύση, υπήρξε και πάλι κατήφεια. Η αρχική ανατροπή του Γιαννούκοβιτς δημιούργησε μια ευφορία που θύμιζε το 1989-91. Όμως, ήταν μια αυταπάτη – το καρναβάλι της ακροδεξιάς με τις επιθέσεις στα αγάλματα προς τέρψη των δυτικών τηλεοράσεων, και τα ψηφίσματα υπό εκβιασμό στη βουλή  ενάντια στη ρωσική γλώσσα, έφτιαξαν ακριβώς το κλίμα που χρειάζονταν για να δημιουργηθεί η εξέγερση στην ανατολική και νότια Ουκρανία και να νομιμοποιηθεί η απόσχιση της Κριμαίας. Και ξαφνικά, φάνηκε πόσο απροετοίμαστη ήταν η Δύση. Η Κριμαία ήταν όντως το νευραλγικό σημείο όπως φάνηκε. Και διότι εκεί είναι η βάση του ρωσικού στόλου, αλλά και γιατί η ΑΟΖ της Κριμαίας, όταν προστεθεί στη ρωσική και αυτήν της Αμπχαζίας - η οποία επίσης αυτονομήθηκε από τη Γεωργία- κάνει και πάλι κυρίαρχη τη Μόσχα στη Μαύρη θάλασσα και σταθεροποιεί πλέον τους διαδρόμους πρόσβασή της στη Μεσόγειο.

Για τη Μόσχα, η ουκρανική κρίση είχε και δυο άλλες διαστάσεις – το ζήτημα των αγωγών φυσικού αερίου, αλλά και το στρατηγικό ζήτημα της πρόσβασης του ΝΑΤΟ στα σύνορα της. Μετά τη δραματική, ουσιαστικά, αλλαγή καθεστώτος στην Κριμαία, η Ρωσία έχει λύσει ολοκληρωτικά το πρώτο ζήτημα που αφορούσε στη Μαύρη θάλασσα. Τα τελευταία χρόνια, η Ρωσία κινείται επίσης προς την κατεύθυνση της απεξάρτησης από τους αγωγούς μέσω Ουκρανίας. Ήδη οικοδομήθηκε ο «βόρειος αγωγός» και ετοιμάζεται και ο «νότιος» μέσω Βαλκανίων. Σύντομα, η Ουκρανία θα διαπιστώσει ότι η Μόσχα δεν την έχει πια ανάγκη ούτε σαν χώρο μεταφοράς. Όσο για το στρατηγικό ζήτημα, η Μόσχα κατάφερε να κινητοποιήσει την οργή των ρωσόφωνων σε μια πλατφόρμα που συνδέει το σοβιετικό με το ρωσικό παρελθόν, τη συμμαχία με τη Ρωσία με την αντιφασιστική αντίσταση. Αυτοί οι νέοι ρωσικοί σύμμαχοι από τα κάτω, εκφράζουν για πρώτη φορά το Russian soft power, που είναι πολύ πιθανό να επεκταθεί και σε άλλες ρωσικές κοινότητες – ιδιαίτερα σε αυτές που ζουν σε ρατσιστικό καθεστώς διακρίσεων όπως η Λετονία και η Εσθονία.

Οι συζητήσεις για τις δυτικές κυρώσεις έδειξαν άλλωστε και στις εσωτερικές διαφοροποιήσεις – πέρα από τα αμερικανό-βρετανικά θεάματα, αρκετές ευρωπαϊκές χώρες φάνηκαν να έχουν ενδοιασμούς, που έχουν να κάνουν με τα οικονομικά τους συμφέροντα. Οι δηλώσεις των Γάλλων -που ρητορικά ταυτίζονται με τους αγγλοαμερικανούς, αλλά στις συσκέψεις μάλλον με τη Γερμανία- που πρότειναν να ακυρώσουν στρατιωτικά συμβόλαια με τη Ρωσία, αν αναλάμβαναν και άλλες μεγάλες δυνάμεις τέτοιο κόστος, ήταν εκφραστικές της πραγματικότητας. Δεν είναι εύκολες οι κυρώσεις, όταν αφορούν βασικά οικονομικά συμφέροντα. Μέχρι και η Πολωνία που συμμετετέχει ενεργά στο θέαμα του Κίεβου το φθινόπωρο, ξαφνικά άρχισε να ανησυχεί για τις εξαγωγές στη Ρωσία σύμφωνα με το Economist.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου