7 Φεβ 2014

Διεθνής οικονομία: Πάει για ανάκαμψη, για νέα κρίση πριν ολοκληρωθεί η προηγούμενη, ή είναι μια παρατεταμένη κρίση που μετατοπίζεται;



Έρχεται κίνδυνος από την ημιπεριφέρεια των αναδυόμενων οικονομιών;
Την περασμένη βδομάδα η παγκόσμια οικονομία βρισκόταν σε μια αμφιταλάντευση – οι προβλέψεις έλεγαν ότι θα υπήρχε μια σταθεροποίηση της ανάπτυξης στις ΗΠΑ -και μια κάποια σταθεροποίηση στην Ευρώπη- αλλά υπήρχαν έντονες ανησυχίες για κρίση στις «αναδυόμενες» οικονομίες. Η ανησυχία εστιαζόταν σε 5 οικονομίες, οι οποίες εμφανίζονται ως αναδυόμενες δυνάμεις – την Ινδία, την Νότια Αφρική, την Αργεντινή, την Τουρκία και την Ινδονησία. Και υπήρχαν και αυξανόμενες ανησυχίες για τη Βραζιλία. Οι λόγοι της ανησυχίας φαινομενικά είχαν να κάνουν με τις εκροές κεφαλαίων και άρα την πίεση στο τοπικό νόμισμα. Η πρώτη ερμηνεία για την αστάθεια έχει να κάνει με τον περιορισμό της παροχής ρευστότητας στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με αυτό το σενάριο, η «ποσοτική χαλάρωση», την οποία εφάρμοζε η αμερικανική Κεντρική Τράπεζα τα τελευταία χρόνια, οδηγούσε στη διοχέτευση κεφαλαίων στις αναπτυσσόμενες χώρες. Η μείωση της παροχής φτηνής ρευστότητας αναμένεται να οδηγήσει σε επιστροφή κεφαλαίων στην Δύση:

«Η πρακτική της αγοράς ομολόγων δεν ήταν δημοφιλής στις αναδυόμενες οικονομίες. Κάποτε ο υπουργός οικονομικών της Βραζιλίας, G. Mantega, είχε κατηγορήσει τις πλούσιες χώρες για νομισματικό πόλεμο: Η ποσοτική Χαλάρωση και το φτηνό χρήμα της αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας έκαναν το δολάριο πιο φτηνό, μειώνοντας την ζήτηση για προϊόντα από τις αναδυόμενες οικονομίες. Αλλά τώρα που άρχισε η σταδιακή εξάλειψη της ποσοτικής χαλάρωσης, ο αναπτυσσόμενος κόσμος αντιμετωπίζει το αντίθετο πρόβλημα: οι περικοπές της αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας θα κάνουν τα αμερικανικά ομόλογα πιο φθηνά, μειώνοντας έτσι τη ζήτηση για τις αναδυόμενες αγορές.»[1]

Η Ευρώπη κοιτάζει ανήσυχα και πάλι τις τράπεζές της, που μεταφέρουν τα διεθνή προβλήματα – αλλά μερικοί ελπίζουν ότι για αυτό ακριβώς μπορεί να είναι και ο χώρος της νέας «ποσοτικής χαλάρωσης»
Αν, όμως, όντως υποχωρήσουν οι αναδυόμενες οικονομίες, τότε το πρόβλημα θα μεταφερθεί πάλι πίσω στην Δύση. Ήδη, οι πρώτες αναφορές παραπέμπουν στο ότι μερικές από τις μεγάλες ευρωπαϊκές τράπεζες είναι, ήδη, βαθιά εμπλεκόμενες στις αναδυόμενες οικονομίες – και άρα μια απότομη αλλαγή η κρίση, θα μεταφερθεί πάλι, όπως και η αμερικανική κρίση το 2008, στην Ευρώπη. Οι τράπεζες με τη μεγαλύτερη έκθεση, σύμφωνα με δημοσίευμα του Ρόυτερς ειναι οι BBVA, Erste Bank, HSBC, Santander, Standard Chartered, και UniCredit. Σύμφωνα με αναλυτές, οι έξι πιο εκτεθειμένες τράπεζες της Ευρώπης έχουν δεσμευμένα 1.7 τρισεκατομμύρια σε αναπτυσσόμενες αγορές. http://rt.com/business/europe-banks-exposure-emerging-637/

Όμως και τα προβλήματα της ίδιας της Ε.Ε. δεν είναι λίγα. Ή έστω και κουτσουρεμένη τραπεζιτική ένωση προχωρεί και οι εκτιμήσεις είναι ότι μάλλον θα ανακαλυφθούν αρκετοί σκελετοί στα ντουλάπια:
«Τον περασμένο Απρίλιο ένας από τους κορυφαίους αναλυτές των Financial Times,  ο Βόλγφγκανκ Μίνχαου, υπολόγιζε τις ζημιές των ευρωπαϊκών τραπεζών πάνω από ένα τρις ευρώ. Πριν δέκα μέρες μια νέα μελέτη των οικονομικών στοιχείων 124 τραπεζών της Ευρωζώνης υπολόγιζε το χρηματοδοτικό κενό στις 109 από αυτές στα 770 δις ευρώ. .... η πίεση της φούσκας στο σύστημα αρχίζει να γίνεται επικίνδυνη....Με δυο λόγια, η Ευρώπη έτσι δεν βγαίνει. Γιατί λοιπόν τα αμερικανικά Hedge Funds και η μεγάλη αγέλη των επενδυτών που ακολουθεί βάζουν όλα τα λεφτά στην Ευρώπη και κυρίως στην τράπεζες; Μα γιατί οι αμερικανοί πιστεύουν πως το Βερολίνο [τώρα που έγινε η τραπεζιτική ενοποίηση όπως την ήθελε] θα κάνει πίσω κάποια στιγμή εντός ότι 2014 και θα αποδεχθεί το QE [Quantitative Easing] δηλαδή την πιστωτική χαλάρωση, που σημαίνει τύπωμα ευρώ για να πέσει χρήμα στην αγορά [που θα περάσει μέσα από τις τράπεζες] και θα ξεκινήσει η ανάπτυξη.»[2]



Στις αναδυόμενες οικονομίες υπάρχουν και τα εσωτερικά πρόβλημα: στην Τουρκία είναι η νέα διαμάχη για τον εκδημοκρατισμό, στην Νότια Αφρική είναι και μια αναδυόμενη ταξική διεκδίκηση
Για τις μετατοπίσεις στις αναδυόμενες οικονομίες υπάρχουν όμως και ενδογενείς λόγοι πέρα από τις επιδράσεις των εξελίξεων στη Δύση. Η απότομη αύξηση στα τουρκικά επιτόκια δεν ήταν αποτέλεσμα μόνο της κρίσης εκροών, αλλά και της εσωτερικής πολιτικής κρίσης. Ανάλογα μπορεί να πει κάποιος και για την Νότια Αφρική, όπου οι εσωτερικές πιέσεις από το εργατικό κίνημα οδηγούν σε εκροές κεφαλαίων, αλλά και στην ανάγκη για δάνεια, αφού έχει ένα διευρυνόμενο έλλειμμα εισαγωγών-εξαγωγών. Και η προθυμία δανείων, τώρα που ανεβαίνουν τα επιτόκια σε μερικές χώρες τις Δύσης, είναι πιο δύσκολα. Και με δεδομένο ότι το κυβερνών Αφρικάνικο Εθνικό Κογκρέσο δεν έχει πια τη ξεκάθαρη στήριξη των συνδικάτων -συζητείται και η δημιουργία ενός Εργατικού κόμματος με βάση τα συνδικάτα- τότε η χρηματοδότηση από τη μια της οικονομίας, αλλά και το καλόπιασμα των ξένων επενδυτών, είναι μια δύσκολη ισορροπία για το κυβερνών κόμμα. Έτσι, υπόσχεται φοροελαφρύνσεις για εργοδότες που θα προσλαμβάνουν νέους, αλλά και επέκταση των συμφωνιών συνδικάτων και εργοδοσίας σε όλες τις βιομηχανίες και συζήτηση για την καθιέρωση κατώτατου μισθού.

Στη Λατινική Αμερική, η οικονομία είναι το σημείο διασταύρωσης των εσωτερικών και των εξωτερικών ταξικών διαμαχών: η περίπτωση της Αργεντινής
Στην Αργεντινή και τη Λατινική Αμερική, το ζήτημα είναι κάπως διαφορετικό. Η Αργεντινή είναι στο στόχαστρο των διεθνών επενδυτών ως η χώρα που σηματοδότησε μια ριζική αμφισβήτηση του χρέους – και κατά συνέπεια, οι έλεγχοι που ασκούνται από την κυβέρνηση στην οικονομία, είναι από την μια απαραίτητοι αλλά από την άλλη είναι και ένα διπλό πρόβλημα για το διεθνές κεφάλαιο. Το ότι κατάφερε η Αργεντινή να βγει από την κρίση, αρνούμενη να υποταχθεί, δεν είναι κάτι που ξεχνιέται, οπότε οι πιέσεις στην τοπική κυβέρνηση έχουν και μια διεθνή ταξική διάσταση. Η κυβέρνηση της Αργεντινής άφησε το νόμισμα να υποτιμηθεί και ανακοίνωσε ένα πρόγραμμα, σύμφωνα με το οποίο θα επιτρέπεται η αγορά δολαρίων για αποταμιεύσεις. Η χαλάρωση σε αυτόν τον τομέα φαίνεται να έχει ως στόχο τη μείωση της διαφοράς ανάμεσα στην επίσημη και την ανεπίσημη τιμή ανταλλαγής του πέσο με το δολάριο, έτσι ώστε να αποφύγει το κράτος την ανάγκη να ξοδεύει από τα δικά του αποθέματα για να στηρίζει το τοπικό νόμισμα. Οι ταξικές αιχμές, πάντως, είναι σαφείς – ο μεν Economist επικαλούμενος τις πηγές από τη δική του οπτική επιμένει ότι η κυβέρνηση «πρέπει να μειώσει τις επιχορηγήσεις και να παραμείνει αδιάλλακτη στις εργατικές απαιτήσεις για αυξήσεις» με στόχο τη μείωση του πληθωρισμού. Η κυβέρνηση, από την άλλη, κατηγόρησε τις τράπεζες για την πτώση του τοπικού νομίσματος – παραπέμποντας στα συμφέροντα μερικών μεγαλοκαταθετών. Και ταυτόχρονα, με την ανακοίνωση του προγράμματος χαλάρωσης της αγοράς δολαρίων εξήγγειλε και πρόγραμμα εκπαίδευσης των ανέργων νέων κόστους 11 δις.

Και αν η «ποσοτική χαλάρωση» απλώς μετατόπισε τις φούσκες, ποτέ πρέπει να περιμένουμε την νέα αμερικανική κρίση; Πάντως, η πολιτική ρητορική αλλάζει εκφράζοντας μια δυσφορία για την ταξική ανισότητα και την παγιοποίησή της
Όμως, η αισιοδοξία για την ενίσχυση της ανάπτυξης παραμένει ασταθής. Την προηγούμενη βδομάδα μια σειρά από στοιχεία για τη βιομηχανική παραγωγή – η μείωση σε ΗΠΑ και Κίνα- προκάλεσαν ένα μικρό πανικό και μια απότομη πτώση των χρηματιστηρίων. Και δεν είναι λίγοι αυτοί που επιμένουν ότι το πρόγραμμα της ποσοτικής χαλάρωσης βοήθησε μεν τις ΗΠΑ να αντέξουν την κρίση, αλλά ουσιαστικά η εστίαση του στο χρηματιστήριο, δημιούργησε νέες φούσκες που αργά ή γρήγορα, θα επανεμφανιστούν, αφού το κεφάλαιο δεν επενδύθηκε παραγωγικά. Ο Mike Whitney, ο οποίος εστιάζει στις διαστάσεις φούσκας που έχει η ποσοτική χαλάρωση, παρατήρησε πρόσφατα ότι η μετεωρική αύξηση του margin debt είναι ένα ακόμα σύμπτωμα της φούσκας που αργά ή γρήγορα θα πρέπει να διορθωθεί με μια δραματική πτώση του χρηματιστηρίου ή μια διευρυνόμενη ύφεση.

Σε ένα άλλο πλαίσιο, μερικοί παρατηρούν η εντυπωσιακή άνοδος του αμερικανικού χρηματιστηρίου, όχι μόνο δεν απεικονίζει καμία ανάλογη δραματική αλλαγή στην πραγματική οικονομία στις ΗΠΑ, αλλά ούτε και στο κλίμα στους ίδιους τους χρηματιστηριακούς οργανισμούς. Τέσσερις αυτοκτονίες σε γνωστούς τραπεζιτικούς ή επενδυτικούς οργανισμούς σε μια βδομάδα προκάλεσαν ένα μικρό σχολιασμό επίσης για την ανισομερή κατάσταση που επικρατεί.

Η δυσφορία, πάντως, δεν είναι μόνο σύμπτωμα των αριθμών του ρίσκου που φαίνεται να εμφανίζεται στο χρηματιστήριο – και στην πολιτική η αίσθηση ότι κάτι δεν πάει καλά φαίνεται να διαχέεται. Στις ΗΠΑ λ.χ. όπου για ένα μεγάλο διάστημα ήταν κυρίαρχο το σενάριο της επικρότησης της επιχειρηματικής επιτυχίας ως μοντέλο, αυτό το ηγεμονικό σήμερα φαίνεται να συναντά τα όρια μιας δυσφορίας από τα κάτω. Ο Ομπάμα και οι δημοκρατικοί προσπαθούν, βέβαια, να το ενθαρρύνουν και να το χρησιμοποιήσουν – όπως φαίνεται και με τη στήριξη του κατώτατου μισθού ή των συνδικαλιστικών διεκδικήσεων. Στην πρόσφατη ομιλία του στο κογκρέσο, the state of the union speech, ο Ομπάμα έκανε σχόλιο για την ταξική ανισότητα και τις μειωμένες πιθανότητες ταξικής ανόδου. Αλλά το ίδιο μοτίβο άρχισε να εμφανίζεται και στους ρεπουμπλικάνους με ηγετικές μορφές, όπως οι  Paul Ryan και Marco Rubio, να αναφέρονται επίσης στην απουσία ταξικής κινητικότητας για «ανθρώπους που εργάζονται σκληρά».Είναι μια σαφής αλλαγή έμφασης από την τάση να κατηγορείται το Δημόσιο – και να θεωρείται ότι φταίει για όλα η γραφειοκρατία. Ξαφνικά και οι οπαδοί του κόμματος του τσαγιού μπορεί να ανακαλύψουν την ταξική δομή.

Μέχρι και οι βρετανοί Εργατικοί θυμήθηκαν την ταξική πάλη;


Η τάση είναι ευρύτερη. Το Economist κατέγραψε λ.χ. με δυσφορία την πρόσφατη στροφή του ηγέτη των Εργατικών Ε. Miliband στα αριστερά με την έμφασή του στην αύξηση της φορολόγησης του πλούτου γενικά - από 45% σε 50% - ή του αδρανούς πλούτου, όπως στην περίπτωση της μη αξιοποιήσιμης γης για οικοδομές. Παρά τη δυσφορία, βέβαια, το περιοδικό αναγνωρίζει ότι το θέμα «πουλά». Παρά τους αριθμούς λ.χ. που δείχνουν ανάπτυξη στη Βρετανία, η δυσφορία με τους Συντηρητικούς συνεχίζει να είναι εκεί. Η «ανάπτυξη» δεν φαίνεται στην κοινωνία, όπως φαίνεται στους αριθμούς. Και η έμμεση υπόδειξη ότι η πρόκληση ενός ταξικού πολέμου θα οδηγήσει σε φυγή του κεφαλαίου – όπως στην Γαλλία, λέει το περιοδικό- παραβλέπει ότι παρά τη μείωση της δημοτικότητας του Ολάντ, η ταξική αιχμή της προεκλογικής τους εκστρατείας δεν έχει χάσει τη γοητεία της. Είναι σαφές ότι τα ιστορικά αριστερά κόμματα νιώθουν ότι για να επαναπατρίσουν τους απογοητευμένους ψηφοφόρους τους πρέπει να επιστρέψουν σε ένα ρητορικό και πολικό πλαίσιο που να παραπέμπει στην ταξική αναφορά. Η κρίση δεν έχει αφήσει την κοινωνική συνείδηση αλώβητη. Οι αριθμοί μπορεί να φαίνονται κάπως εδώ και εκεί, αλλά το τί δημιουργήθηκε μέσα από την κρίση ακόμα να καταγραφεί. Και αν η ακροδεξιά καταφεύγει στο έθνος σαν την συλλογικοτητα που μπορεί να προστατεύσει, αναπόφευκτα η αριστερά καταφεύγει στην κοινωνική τάξη.

Και στην νότια Ευρώπη μπορεί το συλλογικό της χώρας και το ταξικό να διασταυρωθούν – αφού η εμπειρία εκείνων των χωρών, και εν μέρει της Ιρλανδίας, δείχνει ότι είναι και ένα είδος ταξικής περιφέρειας στον κεντροευρωπαϊκό πυρήνα.





[1] Locus of Extremity, Economist, σελ..59, τ. 1-7 Φεβρουαρίου 2014.
[2] Μ. Ανδριοπούλου, Έρχεται στην Ευρώπη το QE; Hot. Doc, sel. 30, τ. 45

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου