29 Νοε 2013

Η γεωπολιτική της Ευρωασίας και η δυναμική επανεμφάνιση του ρωσικού πόλου: Η άρνηση της Ουκρανίας στη σκιά του ιρανικού deal



Το σαββατοκύριακο, τα ρωσικά ΜΜΕ πρόβαλαν έντονα την απόφαση της βουλής της Ουκρανίας να ψηφίσει ενάντια στην έναρξη συνομιλιών ανάμεσα στην Ε.Ε. και την χώρα του.[1] Για όσους παρακολουθούν τα δεδομένα, ίσως, να μην ήταν τυχαίο. Τα δυτικά ΜΜΕ, αντίθετα, υποβάθμισαν την είδηση αρχικά. Η άρνηση της Ουκρανίας μπορεί να μην ήταν η μόνη - είχε ήδη προηγηθεί η άρνηση της Αρμενίας - αλλά συμβολικά έμοιαζε σαν μια ακόμα αμφισβήτηση της Ευρωπαϊκής δυτικής εικόνας. Και η εμφάνιση μιας τέτοιας εικόνας, αμέσως, μετά την ολοκλήρωση των συνομιλιών για το ιρανικό, και την συμφωνία, η οποία ουσιαστικά έδειχνε μια ακόμα έστω και σταδιακή υποχώρηση της Δύσης. Ακόμα πιο έντονα, αμέσως, μετά υπήρξε μια μαζική διαδήλωση στην Μολδαβία - την οποία οργάνωσε το Κομμουνιστικό κόμμα, αλλά συμμετείχαν και άτομα με θρησκευτικά σύμβολα της ορθοδοξίας - ενάντια στην υπογραφή του συμφώνου σύνδεσης με την Ευρώπη.[2] Το Euronews άρχισε να προβάλει την Ουκρανία μετά από την επίσης μαζική συγκέντρωση της αντιπολίτευσης την Κυριακή. Και για τις επόμενες μέρες, προσπάθησε να κατασκευάσει την εικόνα μιας ακόμα φιλοδυτικής κινητοποίησης, όπως εκείνες που πρόβαλαν τα δυτικά ΜΜΕ το 2004-05. Όμως, ο πρωθυπουργός της Ουκρανίας ήταν σαφώς αποκαλυπτικός: δήλωσε ότι η Ουκρανία είναι ουσιαστικά ανάμεσα στη Ρωσία και την Ε.Ε. και ήθελε να διαπραγματευθεί και με τους δυο – η Ε.Ε. δεν δεχόταν μια παράλληλη διαπραγμάτευση.[3] Και όπως είπε η Ε.Ε. ουσιαστικά έθετε συνεχώς όρους, αλλά δεν πρόσφερε και τίποτα το ιδιαίτερο – ένα δις είναι ψίχουλα είπε. «Δεν είμαστε ζητιάνοι». Και μετά, ο πρόεδρος δήλωσε ότι θα πάει στη Λιθουανία για τη συνάντηση, αλλά θα υπογράψει όταν διαφοροποιηθεί η συμφωνία – και μετά από συνομιλίες και με τη Μόσχα. Στη Δύση εκφράστηκε δυσφορία για τη Ρωσία. Αλλά ο Πούτιν ήταν επίσης σαφής: υπενθύμισε ότι η χώρα του θα ήταν ευάλωτη σε ευρωπαϊκά προϊόντα, αν η Ουκρανία έκανε συμφωνία χωρίς να συζητήσει με τη Μόσχα. Άρα - και ως χώρα και ως ηγέτιδα ενός νέου ευρωασιατικού μπλοκ - ζητούσε να συζητηθούν και τα δικά της συμφέροντα και προτεραιότητες, διαφορετικά θα αντιμετωπιζόταν η Ουκρανία σαν μια ακόμη χώρα – και όχι  σαν προνομιακός εμπορικός εταίρος και εν δυνάμει μέλος του νέου μπλοκ. Και το εξαγωγικό εμπόριο της Ουκρανίας είναι σαφές – 26% των εξαγωγών πηγαίνει στη Ρωσία και 25% στην Ε.Ε., ενώ οσον αφορα τις εισαγωγες 32% είναι ρωσικές, ενώ 31% ευρωπαϊκές.



Το ουκρανικό δίλημμα ως σύμπτωμα της επιστροφή της Ρωσίας και της κρίσης της ευρωπαϊκής εικόνας
Η Ρωσία, πια, δεν είναι η πληγωμένη αρκούδα της δεκαετίας του 1990 ,όταν οι δυτικοί κανόνιζαν, ουσιαστικά, ποιός θα κερδίσει τις προεδρικές εκλογές. Μέχρι και στη διεθνή πολιτική, η συριακή κρίση αλλά και οι συνομιλίες για το Ιράν δείχνουν το νέο κλίμα και την αύρα ισχύος που περιβάλλει πια την Μόσχα. Αντίθετα, η Ε.Ε. μετά από 4 χρόνια μνημονίων, διαδηλώσεων και έντασης έχει χάσει αρκετή, αν όχι το μεγαλύτερο μέρος από την γοητεία της. Ίσως το πιο εκφραστικό παράδειγμα να είναι η Λετονία. Μετά από την πιο παρατεταμένη και καταστροφική ύφεση - που συνοδεύτηκε από μαζική μετανάστευση - η χώρα επανήλθε σε ένα είδος ανάπτυξης – με υποβαθμισμένους μισθούς και μαζική ανεργία. Αλλά έστω σαν μπονους αποφασίστηκε ότι θα της επιτραπεί του χρόνου να ενταχθεί στη ζώνη του ευρώ. Ο επιχειρηματικός κόσμος, ο οποίος ελέγχει την κυβέρνηση, το θεωρεί θετικό βήμα.. σε δημοσκόπηση, ωστόσο η οποία δημοσιοποιήθηκε τον περασμένη Σεπτέμβριο μόνο 22% θέλουν ένταξη στο ευρώ, ενώ η αντίθεση φτάνει στο 55%. Πάει καιρός από τότε που και μόνο το όνομα Ευρώπη προκαλούσε ρίγη αισιοδοξίας και προκαλούσε φαντασιώσεις εισόδου στον παράδεισο.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ε.Ε. αποφάσισε να υποβαθμίσει κάπως τη δυτική της επέκταση – δεν υπάρχουν τα λεφτά από την μια, αλλά υπάρχει και η αντίθεση της Ρωσίας. Ήδη η αναβαθμισμένη ρωσική παρουσία οδήγησε από το 2008 σε μια υποχώρηση στην πρόθεση του ΝΑΤΟ να εντάξει και άλλες χώρες, οι οποίες άνηκαν στην ΕΣΣΔ και άρα η κίνηση θα ερμηνευόταν από την Μόσχα σαν περικύκλωση. Όμως και η νεώτερη αναβαθμισμένη κίνηση της Ε.Ε. συνάντησε την αντίδραση της Μόσχας. Αυτή την φορά, όμως, η Μόσχα δεν μουρμουρούσε απλώς όπως στα τέλη της δεκαετίας του 1990 όταν ο Πριμακώφ είχε πει στον πολωνό πρωθυπουργό: ξέρετε ότι δεν μπορούμε να σας εμποδίσουμε να ενταχθείτε στο ΝΑΤΟ. Και ξέρουμε ότι ξέρετε ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα. Αλλά μην περιμένετε να είμαστε ευχαριστημένοι.»
Ο Πούτιν, όμως, αυτήν την φορά δεν παρακολουθεί παθητικά. Ήδη η Ρωσία κινείται για την συγκρότηση της δικής της ευρωασιατικης εμπορικής και οικονομικής ένωσης/ζώνης, ενώ διεθνώς αναδύεται σαν σημαντικός πόλος στα πλαίσια των BRICS. Έτσι, η στάση της απέναντι στην Ουκρανία ήταν σαφής: μια κίνηση προς την Ε.Ε. χωρίς προηγούμενη συζήτηση με τη Μόσχα, θα σήμαινε ουσιαστικά κίνηση αποστασιοποίησης, αλλά ταυτόχρονα και ένα άνοιγμα της δίκης της αγοράς σε ανταγωνισμό από τα ευρωπαϊκά προϊόντα – και άρα η Μόσχα θα αντιδρούσε ανάλογα. Θα ήταν αστείο να αφεθεί, όπως οι νοτιοευρωπαϊκές χώρες, οι οποίες κατάντησαν απλώς καταναλωτές κεντροευρωπαϊκών προϊόντων.
Το πρώτο υπονοούμενο σαν απειλή, αφορούσε την τιμή του φυσικού αερίου: η Ρωσία έχει φτιάξει πια ένα δίκτυο αγωγών με το οποίο, αν και όταν θέλει, μπορεί να μεταφέρει το φυσικό της αέριο στη δυτική Ευρώπη χωρίς να περνά από την  Ουκρανία. Τις τελευταίες βδομάδες, η Ρωσία θύμισε αυτήν την κίνηση έντονα: έγινε μια τελετή έναρξης  της επέκτασης του νότιου αγωγού μέσω Βουλγαρίας και την περασμένη εβδομάδα μέσω Σερβίας.[1]  Άρα, σε μια νέα διαμάχη με τη Ρωσία η Ουκρανία δεν θα είχε πια την δυνατότητα εκβιασμού – η Ρωσία θα μπορούσε απλώς να απαιτήσει πληρωμή χρεών ή αύξηση τιμής και η Ουκρανία δεν θα μπορούσε να αντιδράσει. Οι εισηγήσεις ότι οι δυτικές χώρες θα της παραχωρούσαν φυσικό αέριο, από αυτό που θα αγόραζαν από την Μόσχα, θυμίζει πια άλλες εποχές. Τα πράγματα είναι χειρότερα με το εμπόριο – το δυτικό εμπόριο προς την Ουκρανία θα δώσει στην δύση νέες αγορές για τα προϊόντα της, αλλά είναι αμφίβολο αν θα μπορούσε η Ουκρανία να έχει αντίστοιχα κέρδη από ευρωπαϊκές αγορές. Ήδη η εμπειρία του ευρωπαϊκού νότου είναι σαφής: οι εμπορικές σχέσεις με την Ευρώπη οδήγησαν στην κατά κράτος επικράτηση των εξαγωγών της κεντρικής Ευρώπης. Αν η ισότητα στις εμπορικές συναλλαγές είναι ήδη υπό αμφισβήτηση, η ρωσική απειλή για περιορισμό στις εισαγωγές ουκρανικών προϊόντων για τις δικές της αγορών, είναι ακόμα πιο σαφής. Η Ουκρανία κινδυνεύει ξαφνικά να ελπίζει σε μια φαντασίωση ανταγωνισμού με την Ε.Ε., ενώ θα χάσει τις βασικές της αγορές. Και σε μια εποχή που η οικονομία της βρίσκεται σε αυξανόμενη πίεση – και μόλις έχει απορρίψει τις πιέσεις του ΔΝΤ για μέτρα λιτότητα σαν ανταλλαγή για δάνειο. Ακόμα και σε αυτό, η Ε.Ε. δεν προσφέρει ουσιαστικά τίποτα – εν δις είναι σταγόνα στον ωκεανό και όπως παρατήρησαν και πολωνοί σχολιαστές είναι αστείο ποσό, αν αναλογιστεί κανείς πόσα δις δόθηκαν ήδη σε μικρότερες χώρες του νότου.
Και σαν να μην έφταναν αυτές οι δυσκολίες στις επιλογές, η δύση επέμενε και σε πολιτικούς όρους, όπως η αποφυλάκιση της Τζούλια Τιμοσένκο της φιλοδυτικής προηγούμενης πρωθυπουργού που φυλακίστηκε για μίζες. Ακόμα και σε αυτό το πλαίσιο, η δυτική παρέμβαση ήταν απαίτηση που συμπίεζε τις επιλογές της ουκρανικής κυβέρνησης – μια δύση που θα προωθεί την αντιπολίτευση και μια Ρωσία εκνευρισμένη που θα ασκεί την επιρροή της ενάντια στην κυβέρνηση δεν είναι και σπουδαία επιλογή.


Η Δύση βλέπει τα όρια και αντιδρά συμβολικά
Η απόρριψη προκάλεσε ένα σοκ στη δύση.[2] Η Άστον δήλωσε απογοητευμένη, όπως και οι πολωνοί μεσολαβητές. Το Όνειρο της ευρωπαϊκής επέκτασης προς την ανατολή αναβλήθηκε. Αντίθετα, ο γερμανός υπουργός εξωτερικών απλώς δήλωσε ότι είναι σεβαστή η επιλογή. Όπως είναι και σαφείς οι υπόγειες σχέσεις Μόσχας – Βερολίνου. Ήταν αξιοσημείωτο, επίσης, ότι ούτε το BBC έδωσε ιδιαίτερη προβολή. Έτσι και αλλιώς, ο Πούτιν την ίδια περίοδο επισκεπτόταν τον Πάπα και καθόρισε με σαφήνεια τα ρωσικά συμφεροντα.
Και είναι σαφές ότι Ρωσία έχει εξασφαλίσει νέες σημαντικές επιρροές. Οι επιφυλάξεις της Ουκρανίας για την ευρωπαϊκή πρόταση δείχνουν ότι η ανάδυση ενός αλλού πόλου δίνει ουσιαστικά την ευκαιρία και για διαπραγμάτευση σε ενδιάμεσες χώρες.[3] Αλλά η Ρωσία έχει ήδη επανακάμψει. Από τις χώρες για τις οποίες προοριζόταν το πρόγραμμα η Λευκορωσία είναι ήδη μέλος του νέου μπλοκ, η Αρμενία το προτίμησε, ενώ η πιο φιλοδυτική χώρα μέχρι τώρα, η Γεωργία, έχει κυβέρνηση σαφέστατα πιο φιλορωσικη τώρα. Ενώ ακόμα και η Μολδαβία είναι αμφίβολο αν θα διατηρήσει τη φιλοδυτική συμμαχία στην κυβέρνηση, αν γίνουν εκλογές.
Οπότε οι κινητοποιήσεις των φιλοδυτικών στην Ουκρανία, όπως και η πτήση αμερικανικών αεροπλάνων πάνω από διαφιλονικούμενα νησιά μεταξύ Κίνας και Ιαπωνίας, ήταν και ένα είδος συμβολικής κίνησης για να επανέλθει και η Δύση στο προσκήνιο.
Μια ανταπόκριση, πάντως, περιέγραφε το σκηνικό στην Ευρώπη σαν την "σμίκρυνση" της – την ίδια περίοδο με την Ουκρανία γινόταν μαζικές διαδηλώσεις ενάντια στην τρόικα στην Πορτογαλία, ενώ η Σκοτία προετοιμάζεται για δημοψήφισμα Ανεξαρτησίας και η Βρετανία ενισχύει τις τάσεις αυτονόμησης από την Ε.Ε. και είναι πιθανό ότι το ευρωκοινοβούλιο που θα προκύψει το Μάιο να είναι και το ίδιο περίπλοκο όσον αφορά στις ισορροπίες.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου